Metro và TOD hướng tới định hình không gian đô thị hiện đại của Thủ đô

Metro không chỉ là vận tải khối lượng lớn, mà còn trở thành bộ khung dẫn dắt phát triển không gian

Việc phát triển đường sắt đô thị không chỉ nhằm nâng cao năng lực vận tải, giảm ùn tắc mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển được kỳ vọng tạo động lực tái cấu trúc không gian Hà Nội. Thông qua mô hình TOD tạo ra khu vực quanh các nhà ga có thể trở thành hạt nhân hình thành những trung tâm dân cư, thương mại, dịch vụ mới, góp phần chuyển đổi cấu trúc đô thị từ tập trung vào khu vực lõi sang đa cực, đa trung tâm.

Quá trình hình thành dân cư, việc làm và dịch vụ tiếp tục tập trung lớn ở khu vực nội đô, việc mở rộng đường sá khó có thể giải quyết căn cơ áp lực giao thông của Hà Nội. Bên cạnh hoàn thiện hạ tầng, thành phố cần tổ chức lại không gian phát triển, phân bố hợp lý các hoạt động đô thị để giảm nhu cầu đi lại xuyên thành phố.

Trước bối cảnh đó, đường sắt đô thị không chỉ là phương tiện vận tải khối lượng lớn, mà còn có thể trở thành bộ khung dẫn dắt phát triển không gian. Khi các tuyến metro kết nối khu dân cư, trung tâm việc làm và đầu mối giao thông, những khu vực quanh nhà ga có điều kiện hình thành các trung tâm đô thị mới, giảm dần sự phụ thuộc vào khu vực lõi lịch sử.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Hà Nội nghiên cứu mạng lưới 18 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài khoảng 979 km; giai đoạn 2026 - 2035 tập trung nghiên cứu, xây dựng kế hoạch đầu tư khoảng 500 km. Quy mô mạng lưới này gắn với định hướng phát triển đô thị đa cực, đa trung tâm và các hành lang phát triển chiến lược.

Với tổng vốn đầu tư lớn đặt ra yêu cầu không chỉ xây dựng các tuyến đường sắt, mà còn phải tính toán hiệu quả khai thác trong mối quan hệ với không gian đô thị. Nếu metro chủ yếu đưa hành khách từ ngoại vi vào trung tâm, tình trạng tập trung dân cư và việc làm vẫn có thể tiếp diễn. Ngược lại, khi các khu vực quanh ga được tổ chức thành những trung tâm dân cư, thương mại, dịch vụ phù hợp, nhu cầu đi lại có thể được phân bố hợp lý hơn.

Theo ông Lưu Quang Huy - Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng TP Hà Nội, đường sắt đô thị là "khung xương" chiến lược để hiện thực hóa cấu trúc phát triển Thủ đô theo mô hình 9 cực - 9 trục - 9 trung tâm. Mạng lưới quy hoạch gồm 18 tuyến đường sắt đô thị, tổng chiều dài khoảng 1.015 km, không chỉ đáp ứng nhu cầu vận tải khối lượng lớn mà còn kết nối các cực phát triển thành hệ thống đô thị thống nhất, nâng cao hiệu quả sử dụng không gian. Giai đoạn 2026 - 2030 là thời kỳ quan trọng để định hình các khu đô thị xung quanh nhà ga, từ đây sẽ tác động trực tiếp đến cấu trúc không gian, phân bố dân cư và dịch vụ thương mại tại các khu vực lân cận trong nhiều thập kỷ tới.

TOD góp phần tổ chức các chức năng đô thị thuận tiện

Việc hình thành hệ thống metro cần được nhìn nhận rộng hơn phạm vi xây dựng tuyến và nhà ga. Khả năng kết nối với khu dân cư, xe buýt, trung tâm việc làm và các dịch vụ thiết yếu cũng là những yếu tố cần được tính toán ngay từ khâu quy hoạch, chuẩn bị đầu tư. Nếu các khu vực quanh ga không được tổ chức đồng bộ, lợi thế của đường sắt đô thị khó phát huy đầy đủ; ngược lại, quy hoạch hợp lý có thể tạo điều kiện để người dân tiếp cận phương tiện công cộng thuận tiện hơn.

Nhiều chuyên gia cho rằng, điểm cốt lõi của TOD không phải là tăng mật độ xây dựng một cách cơ học, mà là tổ chức các chức năng đô thị thuận tiện, đồng bộ. Một khu vực có nhiều công trình cao tầng nhưng thiếu đường đi bộ, điểm trung chuyển xe buýt, trường học, cơ sở y tế và không gian công cộng chưa thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu của mô hình này.

Theo định hướng quy hoạch của Hà Nội, các khu TOD được nghiên cứu ở nhiều cấp độ, từ trung tâm quy mô quốc gia, liên vùng đến cấp thành phố và khu vực. Vị trí, phạm vi và phương án tổ chức cụ thể cần tiếp tục được xác định thông qua các quy hoạch chuyên ngành giao thông, quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết và dự án được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Điều đó cũng có nghĩa, việc xác định một khu vực có tiềm năng TOD mới là bước đầu; để hiện thực hóa cần có phương án sử dụng đất, kết nối giao thông và bố trí các chức năng đô thị phù hợp.

Theo TS Vũ Anh Tuấn - Trường Đại học Việt Đức, để đảm bảo tính kết nối hiệu quả giữa các khu vực TOD và những phần còn lại của đô thị cần kiểm soát phát triển ở các khu bên ngoài TOD; khuyến khích, tạo điều kiện phát triển trong khu vực TOD, chính sách khuyến khích, thu hút đầu tư trong khu vực TOD, quy định và chính sách an sinh xã hội trong khu vực TOD, triển khai các công cụ quy hoạch và khai thác giá trị gia tăng của đất.

Bên cạnh đó, một hướng nghiên cứu được đề xuất là lựa chọn các nhà ga thuộc 4 loại hình: Ga trung chuyển, ga cửa ngõ, ga đô thị mới và ga trong lõi đô thị cần tái thiết. Trong đó, khu vực ga Hà Nội và phụ cận được đặt ra như một trường hợp nghiên cứu tái thiết cảnh quan đô thị tại trung tâm. Khu vực này chịu tác động của nhiều định hướng quy hoạch, gồm Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm; quy hoạch phân khu ga Hà Nội.

Điểm mấu chốt, thông qua mô hình TOD tạo ra phát triển đô thị quanh ga phải đi cùng nâng cao chất lượng dịch vụ vận tải. Xe buýt kết nối, lối đi bộ an toàn, điểm trung chuyển hợp lý và khả năng tiếp cận thuận tiện sẽ quyết định việc người dân có lựa chọn metro trong hành trình hằng ngày hay không. Quy hoạch tốt nhưng thiếu kết nối ở chặng đầu và chặng cuối vẫn có thể khiến người dân tiếp tục phụ thuộc vào phương tiện cá nhân.

Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô, hệ thống TOD gắn với đường sắt đô thị được tổ chức tại các ga và đầu mối giao thông quan trọng, hình thành các trung tâm đô thị mật độ cao, đa chức năng, góp phần tái cấu trúc không gian đô thị, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và phát triển giao thông công cộng.

Định hướng quy hoạch năm 2026, Hà Nội triển khai lập 81 quy hoạch, gồm 63 quy hoạch phân khu đô thị, 13 quy hoạch phân khu khu chức năng và 5 quy hoạch không gian ngầm, chuyên ngành hạ tầng kỹ thuật. Trong đó, khoảng 22 quy hoạch phân khu được ưu tiên tại các khu vực động lực, cực tăng trưởng, phía Tây Vành đai 4, các khu vực TOD và không gian ngầm.

Việc đồng thời triển khai quy hoạch và phát triển giao thông công cộng cho thấy TOD được đặt trong tổng thể tổ chức không gian Thủ đô, thay vì chỉ được xem xét như mô hình phát triển quanh một nhà ga.