Đường sắt di sản tại Huế: Câu chuyện mới trên những tuyến đường cũ

Đánh thức những tuyến đường sắt cũ

Giữa diện mạo giao thông ngày càng hiện đại của Huế, ga tàu hơn một thế kỷ tuổi vẫn giữ cho mình một nhịp điệu riêng. Tiếng bánh sắt lăn trên đường ray, những chuyến tàu nối dài rời sân ga cùng dòng hành khách đến, đi khiến nơi đây vừa là một đầu mối giao thông, vừa là không gian lưu giữ ký ức của đô thị.

Ga Huế được xây dựng và hoàn thành năm 1906, là một trong những nhà ga lâu đời ở Việt Nam, mang đậm dấu ấn kiến trúc Pháp. Nằm trên tuyến đường sắt Bắc - Nam, hơn 100 năm qua, nhà ga đã phục vụ nhiều thế hệ hành khách trong nước và quốc tế, góp phần kết nối Huế với các địa phương, đồng thời trở thành điểm khởi đầu của nhiều hành trình khám phá Cố đô.

Với người dân Huế, ga tàu còn gắn với những cuộc chia tay, những lần đón người thân trở về hay ký ức của nhiều thế hệ sinh viên rời thành phố để học tập, lập nghiệp. Những lớp ký ức ấy khiến công trình không chỉ mang giá trị về giao thông mà còn trở thành một phần của cảnh quan và đời sống đô thị Huế.

Những năm qua, ga Huế từng bước được chỉnh trang cảnh quan, tăng cường vệ sinh môi trường, hướng tới xây dựng không gian giao thoa giữa giao thông, văn hóa và du lịch. Kiến trúc Pháp cổ, những hàng cây xanh cùng hình ảnh đoàn tàu ra vào sân ga tạo nên nét đặc trưng, thu hút du khách khi đến với thành phố.

Việc ga Huế được công nhận là điểm du lịch mở thêm hướng khai thác đối với công trình giàu giá trị lịch sử này. Nhà ga không chỉ là nơi đón, trả khách mà có thể trở thành một điểm trải nghiệm trong chuỗi sản phẩm du lịch của thành phố. Cùng với đó, những tuyến đường sắt sẵn có cũng đang được “làm mới” bằng cách tiếp cận mới trong tổ chức và khai thác.

Ngày 26/3/2026, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam phối hợp với UBND TP Huế tổ chức lễ ra mắt giao diện mới của đoàn tàu “Hành trình kết nối di sản miền Trung”. Theo số liệu được công bố, sau 2 năm vận hành, đoàn tàu đã phục vụ hơn 440.000 lượt hành khách với trên 2.800 chuyến; trong đó, khách du lịch nước ngoài chiếm khoảng 50 - 55%. Đơn vị vận tải cũng liên kết với hơn 140 đơn vị lữ hành, doanh nghiệp du lịch tại Huế và Đà Nẵng để khai thác sản phẩm.

Với thời gian di chuyển khoảng 3 giờ, hành trình Huế - Đà Nẵng đưa hành khách qua đèo Hải Vân, nơi hội tụ cảnh quan núi, biển cùng những cung đường đặc trưng của miền Trung. Trên hành trình ấy, thời gian di chuyển không còn đơn thuần là khoảng thời gian cần rút ngắn, mà trở thành một phần của trải nghiệm. Đây là sự thay đổi đáng chú ý trong cách khai thác đường sắt, từ một phương thức vận tải thuần túy sang kết hợp vận tải với cảnh quan, văn hóa và du lịch.

Đoàn tàu được nâng cấp với 12 toa, mỗi toa 56 ghế ngồi mềm, có khả năng xoay 180 độ. Toa VIP 32 chỗ được thiết kế theo phong cách hoài cổ, trong khi toa cộng đồng có không gian mở để tổ chức các hoạt động văn hóa, ẩm thực và giới thiệu sản phẩm địa phương. Hệ thống đèn LED, âm thanh và màn hình LCD cũng được trang bị nhằm nâng cao chất lượng phục vụ, đồng thời cung cấp thông tin về hành trình.

Những thay đổi này cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý đối với hạ tầng giao thông, không phải mọi giá trị mới đều bắt đầu từ một công trình mới. Những tuyến đường sắt đã tồn tại hàng trăm năm vẫn có thể tạo ra những sản phẩm mới nếu được tổ chức, đầu tư và khai thác phù hợp.

Tuy nhiên, giá trị của đường sắt di sản không thể chỉ được đo bằng số lượng hành khách trên một đoàn tàu. Một hành trình chỉ thực sự thuận tiện khi hành khách có thể đi từ nơi xuất phát đến nhà ga, lên tàu, xuống ga và tiếp tục đến điểm cuối bằng những phương thức vận tải phù hợp.

Đối với Huế, điều này đặt ra yêu cầu tăng cường kết nối ga Huế với xe buýt, taxi, xe điện, xe đạp và mạng lưới đi bộ. Khi nhà ga được kết nối thuận tiện với các phương thức vận tải khác, đường sắt có thể trở thành một mắt xích trong mạng lưới giao thông đa phương thức, thay vì vận hành như một hệ thống tách biệt.

Đây cũng là điểm giao giữa câu chuyện đường sắt di sản và phát triển giao thông xanh. Trong quá trình đô thị hóa, đầu tư, phát triển đường bộ vẫn cần thiết, nhưng một hệ thống giao thông bền vững không thể chỉ dựa vào mở rộng đường và gia tăng phương tiện cá nhân. Khai thác hiệu quả vận tải công cộng, trong đó có đường sắt, sẽ góp phần đa dạng hóa lựa chọn đi lại, giảm áp lực lên hạ tầng đường bộ và mở rộng không gian giao thông thân thiện hơn với môi trường.

Từ những tuyến ray đã tồn tại hơn một thế kỷ, Huế đang đứng trước cơ hội kể lại câu chuyện đường sắt bằng một cách khác. Đó là vừa gìn giữ ký ức đô thị, vừa tạo ra những trải nghiệm mới và từng bước đưa di sản trở thành một phần của hệ thống giao thông xanh, hiện đại và bền vững.

Những hành trình kết nối miền di sản

Nếu tuyến Huế - Đà Nẵng mở ra hướng kết nối hai đô thị du lịch bằng đường sắt, thì tuyến “Cố đô Huế - Phong Nha: Hành trình kỳ quan - Di sản thế giới” tiếp tục mở rộng không gian kết nối về phía Bắc, đưa đường sắt trở thành một phần trong chuỗi hành trình khám phá các giá trị văn hóa, lịch sử và thiên nhiên miền Trung.

Đoàn tàu được đưa vào khai thác trên cung đường khoảng 190km, kết nối các ga Huế - Đông Hà - Mỹ Trạch - Đồng Hới - Thọ Lộc. Tàu gồm 8 toa, sức chứa khoảng 304 hành khách, trong đó có 5 toa ghế mềm xoay 360 độ, một toa VIP 24 chỗ, một toa cộng đồng và một toa dịch vụ - giải trí.

Nếu tuyến Huế - Đà Nẵng phát huy lợi thế cảnh quan đèo Hải Vân, tuyến Huế - Phong Nha được tổ chức theo hướng hình thành chuỗi điểm đến gắn với văn hóa, lịch sử và thiên nhiên đặc trưng của miền Trung. Mỗi ga được định vị như một điểm nhấn trong hành trình. Huế là điểm đến của di sản văn hóa; Mỹ Trạch gắn với ký ức và danh nhân; Đông Hà với câu chuyện về hòa bình; Đồng Hới là cửa ngõ du lịch biển; Thọ Lộc là cửa ngõ đến khu vực di sản thiên nhiên thế giới.

Theo lịch khai thác, chuyến HQ2 từ Huế đi Thọ Lộc xuất phát lúc 7h15 và đến nơi lúc 11h55; chuyến HQ1 chiều ngược lại rời Thọ Lộc lúc 13h15 và đến Huế lúc 17h25. Không gian trên tàu được thiết kế để hành trình trở thành một phần của sản phẩm du lịch, với các hoạt động thuyết minh, truyền thông, ẩm thực, giao lưu nghệ thuật và giải trí. Tại các ga dự kiến bố trí mô hình check-in, điểm bán sản phẩm OCOP; cảnh quan dọc tuyến cũng được định hướng tạo thêm trải nghiệm cho hành khách.

Cách tổ chức này cho thấy đường sắt đang được đặt trong một chuỗi giá trị rộng hơn. Nhà ga không chỉ là nơi đón, trả khách; đoàn tàu không chỉ là phương tiện vận chuyển; còn hành trình không đơn thuần là khoảng thời gian giữa hai điểm đến, mà có thể trở thành một phần của trải nghiệm du lịch.

Song, phía sau những sản phẩm mới vẫn là bài toán của hạ tầng cũ. Để đường sắt phát huy hiệu quả lâu dài, cần bảo đảm an toàn chuyến tàu, chất lượng hạ tầng, cảnh quan nhà ga, vệ sinh môi trường và khả năng kết nối thuận tiện với các phương thức vận tải khác.

Một đoàn tàu được thiết kế hiện đại có thể tạo sức hút ban đầu, nhưng để đường sắt thực sự trở thành lựa chọn giao thông bền vững, cần một hệ thống đồng bộ từ hạ tầng, dịch vụ đến kết nối đầu cuối. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với Huế trong quá trình hoàn thiện hạ tầng và tổ chức không gian giao thông của một thành phố trực thuộc Trung ương.

Nhìn rộng hơn, những tuyến đường sắt đã tồn tại hơn một thế kỷ có thể được xem như một nguồn lực phát triển, thay vì chỉ là phần hạ tầng của quá khứ. Từ ga Huế đến các hành trình kết nối Đà Nẵng, Quảng Trị, đường sắt đang được trao thêm những chức năng mới trong mạng lưới giao thông và du lịch miền Trung.

Giá trị của đường sắt di sản vì thế không chỉ nằm ở một đoàn tàu được thiết kế đẹp hay một hành trình giàu cảnh quan. Quan trọng hơn, đó là khả năng tái khai thác hiệu quả hạ tầng hiện hữu, kết nối các phương thức vận tải và tạo thêm lựa chọn đi lại theo hướng thân thiện với môi trường.

Với Huế, đánh thức những tuyến đường sắt cũ cũng là mở ra một câu chuyện về cách tiếp cận mới trong phát triển hạ tầng, không chỉ đầu tư xây dựng những công trình mới, mà còn khai thác tốt hơn những giá trị đã tồn tại. Khi đó, đường sắt vừa phục vụ nhu cầu đi lại, vừa kết nối các vùng di sản, tạo thêm sản phẩm du lịch và góp phần hình thành một đô thị xanh, hiện đại, phát triển bền vững.

Hữu Tin – Tiến Dũng

Theo Tạp chí Môi trường Giao thông