Vận tải xanh - đòn bẩy cho tăng trưởng bền vững

Áp lực từ chi phí logistics và cơ cấu vận tải

Sự tăng trưởng mạnh của xuất nhập khẩu, công nghiệp chế biến – chế tạo và thương mại điện tử đã kéo theo nhu cầu vận tải hàng hóa gia tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, đi cùng với đó là áp lực lớn về chi phí và môi trường.

Hiện nay, tổng khối lượng hàng hóa vận chuyển nội địa đạt gần 2 tỷ tấn mỗi năm, nhưng chi phí logistics của Việt Nam vẫn ở mức cao, khoảng 20–21% GDP, vượt xa nhiều quốc gia phát triển. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở cơ cấu vận tải chưa hợp lý, phụ thuộc lớn vào đường bộ – phương thức tiêu tốn năng lượng và phát thải khí nhà kính cao.

Vận tải đường bộ hiện chiếm tới 74-77% thị phần, trong khi đường thủy nội địa chỉ khoảng 18-19%, còn lại là đường sắt và hàng không với tỷ trọng khiêm tốn. Sự mất cân đối này không chỉ làm tăng chi phí vận tải mà còn gây áp lực lên hạ tầng, gia tăng ùn tắc và ô nhiễm môi trường.

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, việc tái cơ cấu hệ thống vận tải theo hướng xanh, hiệu quả năng lượng cao trở thành yêu cầu cấp thiết. Không chỉ giảm phát thải, vận tải xanh còn giúp tối ưu vận hành và nâng cao sức cạnh tranh của toàn bộ chuỗi cung ứng.

Khơi thông tiềm năng vận tải thủy và đa phương thức

Dù có nhiều lợi thế về chi phí và môi trường, vận tải đường sắt và đường thủy nội địa vẫn chưa được khai thác hiệu quả. Hạ tầng đường sắt lạc hậu, thiếu kết nối với cảng biển và trung tâm logistics khiến phương thức này chưa phát huy vai trò. Trong khi đó, vận tải thủy nội địa - có mức phát thải thấp nhất - vẫn còn nhiều dư địa phát triển.

Thực tế cho thấy, một số doanh nghiệp đã chủ động chuyển đổi theo hướng xanh. Mô hình vận tải ven biển bằng phương tiện VR-SB đang nổi lên như một giải pháp thay thế hiệu quả cho đường bộ trên tuyến Bắc - Nam, với số lượng phương tiện tăng mạnh trong những năm gần đây.

Đáng chú ý, Công ty CP Tập đoàn Macstar đã phát triển dịch vụ vận tải container ven biển, kết nối Hải Phòng với các cảng miền Trung và hệ thống cảng nội địa tại Hưng Yên, Bắc Ninh. Mô hình này giúp giảm áp lực giao thông đường bộ, tiết kiệm chi phí và nhiên liệu.

Theo đánh giá, vận tải thủy kết hợp ven biển có thể rút ngắn thời gian vận chuyển 40-45% và giảm hơn 75% lượng phát thải carbon so với vận tải đường bộ – một lợi thế rõ rệt trong xu hướng phát triển xanh.

Vai trò của đào tạo và nghiên cứu

Bên cạnh doanh nghiệp, các cơ sở đào tạo và nghiên cứu cũng đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy vận tải xanh. Các chương trình đào tạo logistics ngày càng tích hợp nội dung về phát triển bền vững, vận tải đa phương thức và tối ưu hóa năng lượng.

Trường Đại học Hàng hải Việt Nam là một trong những đơn vị tiên phong khi đưa các học phần về logistics xanh, đánh giá phát thải CO₂ và quản trị chuỗi cung ứng theo tiêu chí môi trường vào chương trình giảng dạy. Sinh viên được tiếp cận thực tiễn thông qua thực tập tại doanh nghiệp, cảng biển và trung tâm logistics.

Hoạt động nghiên cứu cũng được đẩy mạnh với các đề tài về tối ưu hóa vận tải, ứng dụng công nghệ số và giảm phát thải khí nhà kính. Đặc biệt, việc hợp tác giữa doanh nghiệp và nhà trường – như thỏa thuận giữa Macstar và Viện Nghiên cứu khoa học và Công nghệ hàng hải – mở ra hướng đi mới trong nghiên cứu tàu container chạy điện và mô hình vận tải xanh.

Cần giải pháp đồng bộ và dài hạn

Dù đã có những tín hiệu tích cực, quá trình chuyển đổi sang vận tải xanh tại Việt Nam vẫn cần các giải pháp đồng bộ hơn. Trước hết, cần hoàn thiện chính sách và chiến lược phát triển vận tải bền vững, với lộ trình rõ ràng trong việc giảm tỷ trọng đường bộ và tăng vai trò của đường thủy, đường sắt.

Đầu tư hạ tầng là yếu tố then chốt, đặc biệt là hệ thống luồng tuyến đường thủy nội địa, cảng bến và trung tâm logistics. Kết nối hiệu quả giữa các phương thức vận tải sẽ tạo nền tảng cho phát triển logistics đa phương thức.

Cùng với đó, ứng dụng công nghệ số như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn trong quản lý vận tải sẽ giúp tối ưu hoạt động, giảm tiêu hao năng lượng. Việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và tăng cường hợp tác quốc tế cũng là những yếu tố không thể thiếu.

Vận tải xanh không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn là chiến lược phát triển dài hạn của nền kinh tế. Tái cấu trúc hệ thống vận tải theo hướng bền vững sẽ giúp giảm chi phí, nâng cao hiệu quả và tăng sức cạnh tranh của logistics Việt Nam.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và cạnh tranh ngày càng gay gắt, vận tải xanh chính là chìa khóa để Việt Nam khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đồng thời hướng tới một nền kinh tế phát triển bền vững.