Từ phụ thuộc công nghệ ngoại đến làm chủ ITS: Bước tiến lớn của Việt Nam trong cuộc đua giao thông thông minh

Từ quá trình sửa chữa đến quyết định mang tính bước ngoặt

Sau hơn một thập kỷ phát triển, Việt Nam đang tạo nên bước ngoặt đáng chú ý: từ chỗ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào công nghệ nước ngoài đến từng bước làm chủ hệ thống ITS trên các tuyến cao tốc trọng điểm, mở ra năng lực tự chủ công nghệ trong lĩnh vực hạ tầng giao thông hiện đại.

Năm 2010, cao tốc TP.HCM – Trung Lương, tuyến cao tốc đầu tiên ở khu vực phía Nam, được đưa vào khai thác với nhiều giải pháp kỹ thuật hiện đại chưa từng áp dụng tại Việt Nam. Đặc biệt, dự án được đầu tư hệ thống ITS có tổng giá trị lên tới 38,5 triệu USD, tương đương hơn 800 tỷ đồng.

Trung tâm điều hành ITS của tuyến đường được ví như "bộ não" quản lý toàn bộ hoạt động giao thông. Hệ thống bao gồm máy chủ, mạng điều hành, thiết bị điều khiển giao thông, 48 màn hình giám sát cùng hàng chục camera được lắp đặt dọc tuyến để theo dõi lưu lượng xe, nhận dạng phương tiện, giám sát làn đường và truyền dữ liệu theo thời gian thực.

Năm 2015, hệ thống chính thức đi vào hoạt động dưới sự triển khai của nhà thầu Hàn Quốc. Tuy nhiên, chỉ sau khoảng ba năm vận hành, nhiều thiết bị quan trọng bắt đầu xuống cấp và hư hỏng do điều kiện khí hậu khắc nghiệt cùng sự bất ổn của nguồn điện. Khi hệ thống hết thời hạn bảo hành, bài toán đặt ra không chỉ là chi phí sửa chữa rất lớn mà còn là sự phụ thuộc hoàn toàn vào chuyên gia và linh kiện từ nước ngoài. Nếu tiếp tục đi theo hướng này, việc duy trì vận hành sẽ tốn kém, mất nhiều thời gian và khó đảm bảo tính chủ động.

Thay vì tiếp tục phụ thuộc vào công nghệ ngoại, ngành giao thông Việt Nam đã đưa ra quyết định táo bạo: giao cho các doanh nghiệp và kỹ sư trong nước nghiên cứu, khôi phục toàn bộ hệ thống ITS. Đây là thách thức không nhỏ bởi ITS không đơn thuần là các camera hay bảng điện tử. Đó là hệ sinh thái công nghệ phức tạp bao gồm phần cứng, phần mềm điều hành, cơ sở dữ liệu, mạng truyền dẫn, hệ thống xử lý dữ liệu và các thuật toán điều khiển giao thông theo thời gian thực.

Đến năm 2020, quá trình sửa chữa được triển khai theo hai giai đoạn với tổng kinh phí chưa đến 14 tỷ đồng. Điều đáng chú ý là toàn bộ giải pháp công nghệ đều do các đơn vị trong nước phát triển và làm chủ. Thành công này không chỉ giúp khôi phục hoạt động của hệ thống ITS trên cao tốc TP.HCM – Trung Lương mà còn chứng minh năng lực của đội ngũ kỹ sư Việt Nam trong việc tiếp cận và làm chủ các công nghệ giao thông tiên tiến.

Hướng tới mạng lưới giao thông số quốc gia với hệ thống ITS hiện đại nhất

Nếu như giai đoạn đầu là quá trình "học hỏi và làm chủ", thì hiện nay Việt Nam đã bước sang giai đoạn thiết kế và triển khai các hệ thống ITS hoàn toàn mới trên các dự án quy mô lớn.

Một dấu mốc quan trọng là dự án cao tốc Cam Lâm – Vĩnh Hảo, được khánh thành vào tháng 4/2024 với tổng mức đầu tư gần 9.000 tỷ đồng. Đây là tuyến cao tốc đầu tiên trên trục Bắc – Nam được triển khai hệ thống ITS hiện đại đồng bộ cho cả phần đường và hầm Núi Vung – công trình hầm đường bộ cấp đặc biệt.

Việc tích hợp ITS cho cả tuyến đường và hầm giao thông đòi hỏi khả năng xử lý dữ liệu liên tục, giám sát an toàn, phát hiện sự cố, điều phối giao thông và hỗ trợ cứu hộ trong những tình huống khẩn cấp. Đây là những yêu cầu kỹ thuật mà không nhiều quốc gia có thể triển khai đồng bộ trên quy mô lớn.

Chính vì vậy, Cam Lâm – Vĩnh Hảo đang được xem là hình mẫu mới cho các dự án cao tốc thế hệ tiếp theo của Việt Nam. Hiện nay, cùng với chương trình phát triển hơn 5.000 km đường cao tốc, Việt Nam cũng đang đẩy mạnh xây dựng hệ thống ITS và thu phí điện tử đồng bộ trên toàn quốc.

Bộ Xây dựng đã yêu cầu các ban quản lý dự án khẩn trương hoàn thiện hệ thống ITS trên các tuyến cao tốc thuộc dự án Bắc – Nam giai đoạn 2021 – 2025. Nhiều giải pháp công nghệ mới được bổ sung như camera nhận diện biển số tự động, hệ thống giám sát an ninh hạ tầng, bảo vệ cáp điện và cáp quang, kết nối dữ liệu tập trung với các trung tâm điều hành. Song song đó, hệ thống thu phí điện tử, cơ sở dữ liệu thanh toán và nền tảng điều hành tập trung cũng đang được hoàn thiện để tạo nên mạng lưới giao thông số hiện đại.

Từ việc phải nhập khẩu toàn bộ công nghệ, đến tự sửa chữa, nâng cấp và hiện nay là chủ động triển khai các hệ thống ITS trên những dự án hạ tầng trọng điểm, Việt Nam đang chứng minh năng lực làm chủ một trong những lĩnh vực công nghệ phức tạp nhất của ngành giao thông thế giới. Đây không chỉ là thành công về mặt kỹ thuật mà còn là nền tảng quan trọng để xây dựng hệ thống giao thông thông minh, an toàn và bền vững trong tương lai./.