TP.HCM đề xuất thu phí Xa lộ Hà Nội theo quãng đường thực tế: Hướng tới công bằng và minh bạch hơn

Theo tờ trình của Công ty Cổ phần Đầu tư và Xây dựng Xa lộ Hà Nội gửi Sở Tài chính TP.HCM, dự án BOT có tổng chiều dài 15,7 km, kéo dài từ cầu Sài Gòn đến nút giao Tân Vạn. Công trình được khởi công từ năm 2010 theo hình thức BOT (xây dựng - kinh doanh - chuyển giao), đóng vai trò là một trong những tuyến giao thông huyết mạch kết nối TP.HCM với các tỉnh Đông Nam Bộ.

Ban đầu, dự án được phê duyệt với tổng mức đầu tư 2.516 tỷ đồng. Tuy nhiên, đến năm 2016, tổng mức đầu tư đã được điều chỉnh lên hơn 4.900 tỷ đồng. Mặc dù theo kế hoạch công trình chỉ mất khoảng ba năm để hoàn thành, nhưng đến nay vẫn chưa thể khép kín toàn tuyến do những khó khăn kéo dài trong công tác giải phóng mặt bằng.

Trong nhiều năm qua, việc bàn giao mặt bằng tại các khu vực thuộc TP.HCM và Bình Dương diễn ra chậm hơn dự kiến. Có thời điểm, trên địa bàn TP.HCM còn 27 hộ dân chưa bàn giao mặt bằng, trong khi đoạn qua Bình Dương tồn đọng khoảng 136 trường hợp chưa được giải tỏa. Điều này khiến việc mở rộng tuyến đường không được thực hiện đồng bộ, tạo ra nhiều “nút thắt cổ chai”, thường xuyên gây ùn tắc giao thông và làm gia tăng nguy cơ tai nạn trên tuyến.

Xa lộ Hà Nội chính thức bắt đầu thu phí từ ngày 1/4/2021. Tuy nhiên, sau thời gian vận hành, phương thức thu phí mở hiện nay đã bộc lộ nhiều bất cập. Theo phản ánh từ nhà đầu tư, các phương tiện chỉ sử dụng một đoạn ngắn của tuyến đường vẫn phải trả mức phí tương đương với những xe lưu thông trên toàn tuyến. Ngược lại, một số phương tiện có sử dụng hạ tầng nhưng không đi qua trạm thu phí lại không phải đóng phí.

Sự bất hợp lý này không chỉ tạo cảm giác thiếu công bằng giữa các nhóm người sử dụng đường mà còn dẫn đến hiện tượng nhiều phương tiện tìm cách né trạm thu phí bằng cách di chuyển qua các tuyến đường lân cận. Hệ quả là áp lực giao thông gia tăng trên các tuyến đường xung quanh, gây ùn tắc cục bộ và ảnh hưởng đến đời sống người dân khu vực. Trong thời gian qua, nhiều ý kiến phản ánh và thắc mắc của người dân sống gần trạm thu phí cũng đã được ghi nhận.

Để khắc phục những hạn chế trên, nhà đầu tư đề xuất áp dụng mô hình thu phí kín. Theo đó, mức phí sẽ được xác định dựa trên hai yếu tố chính là loại phương tiện và chiều dài quãng đường thực tế mà phương tiện đã lưu thông trên tuyến. Nói cách khác, người sử dụng đường sẽ trả phí tương ứng với mức độ khai thác hạ tầng, thay vì áp dụng một mức phí cố định như hiện nay.

Hệ thống mới dự kiến sử dụng công nghệ thu phí không dừng (ETC). Công nghệ này cho phép tự động nhận diện phương tiện, xác định điểm vào, điểm ra và tính toán chính xác cự ly di chuyển để thu phí tương ứng. Toàn bộ dữ liệu được ghi nhận và xử lý tự động, góp phần nâng cao tính minh bạch, giảm tranh cãi về mức phí cũng như tạo thuận lợi cho việc kiểm tra, đối chiếu thông tin khi cần thiết.

Theo phương án đề xuất, trên toàn tuyến Võ Nguyên Giáp – Xa lộ Hà Nội – Quốc lộ 1 sẽ bố trí 12 cụm trạm với tổng cộng 60 điểm thu phí. Hệ thống hoạt động theo mô hình dữ liệu tập trung, bao gồm các điểm thu phí, hệ thống truyền dẫn dữ liệu và trung tâm quản lý điều hành. Bên cạnh việc thay đổi phương thức thu phí, báo cáo điều chỉnh dự án cũng đề xuất nâng tổng mức đầu tư lên hơn 8.700 tỷ đồng. Nếu được chấp thuận, thời gian thu phí hoàn vốn của dự án sẽ kéo dài đến ngày 31/10/2046.

Việc chuyển sang mô hình thu phí theo quãng đường thực tế được đánh giá là bước đi phù hợp với xu hướng quản lý giao thông hiện đại, đồng thời góp phần giải quyết những bất cập tồn tại nhiều năm qua. Nếu được triển khai hiệu quả, phương án này không chỉ bảo đảm quyền lợi của người sử dụng đường mà còn giúp tối ưu hóa công tác quản lý, vận hành và khai thác hạ tầng giao thông trên một trong những tuyến đường quan trọng nhất khu vực phía Nam.