Nhà báo trước áp lực AI và mạng xã hội

Phóng viên: Trong thời đại ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ khiến cách công chúng tiếp cận thông tin cũng thay đổi nhanh chóng. Theo ông, đâu là áp lực lớn nhất mà người làm báo hiện nay đang phải đối mặt?

Thạc sĩ, Nhà báo Đinh Ngọc Sơn: Theo tôi, áp lực lớn nhất của người làm báo hiện nay không chỉ là áp lực về tốc độ, mà sâu xa hơn là áp lực giữ vững niềm tin của công chúng trong một môi trường thông tin quá nhanh, quá nhiều và quá khó kiểm chứng.

Trước đây, báo chí thường là nguồn cung cấp thông tin chủ yếu. Nhưng hiện nay, mạng xã hội nhiều khi trở thành nơi công chúng tiếp cận thông tin đầu tiên. Một sự việc vừa xảy ra có thể được livestream, chia sẻ, bình luận chỉ trong vài phút. Trong bối cảnh đó, nhà báo bị đặt vào một cuộc đua rất khắc nghiệt: nếu chậm thì mất độc giả, nhưng nếu quá vội thì dễ sai sót, thậm chí tiếp tay cho tin giả.

Vì vậy, áp lực lớn nhất của nhà báo thời AI và mạng xã hội là làm sao vừa nhanh, vừa đúng, vừa có trách nhiệm. Báo chí chính thống không thể chạy theo mạng xã hội bằng mọi giá. Giá trị cốt lõi của báo chí vẫn là kiểm chứng, phân tích, đặt thông tin trong bối cảnh và bảo vệ lợi ích công chúng.

Phóng viên: Nhiều ý kiến cho rằng AI có thể viết tin, tổng hợp dữ liệu, thậm chí sản xuất nội dung nhanh hơn con người. Vậy điều gì sẽ khiến nhà báo chuyên nghiệp vẫn giữ được vai trò không thể thay thế, thưa ông?

Thạc sĩ, Nhà báo Đinh Ngọc Sơn: AI có thể viết rất nhanh, tổng hợp rất rộng và xử lý dữ liệu rất lớn, nhưng AI không thay thế được bản lĩnh nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và năng lực phán đoán của nhà báo.

Nhà báo chuyên nghiệp không chỉ là người viết ra một văn bản. Nhà báo là người đi vào đời sống, tiếp xúc với con người thật, sự kiện thật, cảm xúc thật và chịu trách nhiệm trước công chúng về thông tin mình đưa ra. Một bài báo hay không chỉ đúng về dữ kiện mà còn phải đúng về bản chất vấn đề, đúng về đạo lý xã hội và đúng với lợi ích công chúng.

AI có thể hỗ trợ nhà báo trong việc tìm tư liệu, gợi ý cấu trúc, phân tích dữ liệu, dịch thuật hoặc tóm tắt văn bản. Nhưng AI không thể thay nhà báo đặt câu hỏi phản biện, phát hiện điều bất thường, nhận ra nỗi đau của con người sau những con số, hay quyết định đâu là thông tin cần công bố và đâu là điều cần thận trọng vì có thể gây tổn hại xã hội.

Nói cách khác, AI mạnh về xử lý thông tin, còn nhà báo mạnh ở năng lực nhận thức xã hội, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm công dân. Đó là phần không thể thay thế!

Phóng viên: Trong bối cảnh mạng xã hội trở thành “nguồn tin đầu tiên” của nhiều người dân, báo chí chính thống đang bị cạnh tranh mạnh về tốc độ. Theo ông, báo chí nên chạy đua tốc độ hay cần lựa chọn một hướng đi khác để giữ độc giả?

Thạc sĩ, Nhà báo Đinh Ngọc Sơn: Báo chí không thể đứng ngoài tốc độ, nhưng cũng không nên biến mình thành bản sao của mạng xã hội. Nếu báo chí chỉ chạy đua xem ai đăng trước, ai giật tít mạnh hơn, thì rất dễ đánh mất phẩm chất nghề nghiệp và uy tín lâu dài.

Theo tôi, báo chí chính thống cần chọn hướng đi là “nhanh trong giới hạn kiểm chứng, sâu trong phân tích và có trách nhiệm trong định hướng”. Có những thông tin báo chí cần đưa nhanh, nhưng phải nhanh trên nền tảng xác minh nguồn tin. Sau lớp thông tin ban đầu, báo chí phải làm tốt hơn mạng xã hội ở phần phân tích bối cảnh, giải thích nguyên nhân, chỉ ra hệ quả và cung cấp giải pháp.

Công chúng ngày nay không chỉ cần biết “chuyện gì xảy ra”, mà còn cần hiểu “vì sao xảy ra”, “tác động thế nào” và “nên ứng xử ra sao”. Đây chính là không gian giá trị của báo chí chính thống. Mạng xã hội có thể mạnh về lan truyền, nhưng báo chí phải mạnh về sự tin cậy, chiều sâu và trách nhiệm xã hội.

Phóng viên: AI giúp nhà báo tiết kiệm thời gian, tăng năng suất làm việc, nhưng cũng đặt ra nguy cơ lệ thuộc vào công nghệ và xuất hiện tình trạng “báo chí sao chép”. Là một người nghiên cứu và giảng dạy nhiều về AI, theo ông, đâu là ranh giới giữa việc ứng dụng AI hiệu quả và đánh mất bản sắc nghề báo?

Thạc sĩ, Nhà báo Đinh Ngọc Sơn: Ranh giới nằm ở chỗ: nhà báo dùng AI để hỗ trợ tư duy hay để thay thế tư duy. Nếu AI được dùng như một công cụ giúp tiết kiệm thời gian kỹ thuật, mở rộng nguồn tham khảo, gợi ý dữ liệu, kiểm tra lỗi hoặc hỗ trợ trình bày, đó là ứng dụng hiệu quả. Nhưng nếu nhà báo giao toàn bộ quá trình nhận thức, đánh giá và viết bài cho AI, thì rất dễ dẫn tới sự sao chép, công thức hóa và đánh mất bản sắc nghề báo.

Bản sắc của báo chí nằm ở quan sát độc lập, phát hiện riêng, giọng điệu riêng, trách nhiệm riêng và sự dấn thân với thực tiễn. Một bài báo có thể được AI hỗ trợ về kỹ thuật, nhưng câu hỏi trung tâm, góc nhìn, phát hiện, kiểm chứng và kết luận xã hội phải thuộc về nhà báo.

Tôi cho rằng mỗi tòa soạn cần có quy định rõ về sử dụng AI: phần nào được dùng, phần nào không được dùng, khi nào cần công khai, ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Nguyên tắc rất rõ: AI có thể tham gia vào quy trình sản xuất nội dung, nhưng trách nhiệm nghề nghiệp không bao giờ được chuyển giao cho máy móc.

Phóng viên: AI đang ngày càng tham gia sâu vào quá trình sản xuất nội dung. Điều này khiến không ít người đặt ra câu hỏi về vai trò và vị thế của nhà báo trong tương lai. Theo ông, AI cuối cùng sẽ là “trợ lý” hỗ trợ người làm báo hay sẽ trở thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp với nghề báo?

Thạc sĩ, Nhà báo Đinh Ngọc Sơn: Tôi cho rằng AI trước hết và chủ yếu nên được nhìn nhận là một trợ lý mạnh của người làm báo. Nhưng nếu nhà báo không tự nâng cấp năng lực của mình, AI hoàn toàn có thể trở thành một áp lực cạnh tranh rất lớn.

AI sẽ thay thế một số công việc mang tính lặp lại, kỹ thuật và ít sáng tạo, chẳng hạn như tổng hợp thông tin đơn giản, viết bản tin ngắn theo mẫu, chuyển đổi định dạng nội dung, nhận diện xu hướng dữ liệu. Nhưng AI khó thay thế những công việc đòi hỏi điều tra, phỏng vấn sâu, phân tích xã hội, xử lý tình huống đạo đức và xây dựng niềm tin với nguồn tin.

Vấn đề không phải là AI có lấy mất nghề báo hay không, mà là người làm báo có biết tái định vị vai trò của mình hay không. Nhà báo trong tương lai phải trở thành người biết sử dụng AI, biết kiểm soát AI và biết tạo ra giá trị mà AI không thể tạo ra. Ai chỉ làm những việc máy có thể làm thì sẽ bị thay thế. Nhưng ai biết dùng máy để làm tốt hơn phần việc của con người thì sẽ mạnh hơn trước rất nhiều.

Phóng viên: Hiện nay, tình trạng tin giả, hình ảnh giả, video giả do AI tạo ra ngày càng tinh vi. Vậy kỹ năng nào sẽ trở thành “lá chắn” bắt buộc đối với nhà báo trong thời đại truyền thông số, thưa ông?

Thạc sĩ, Nhà báo Đinh Ngọc Sơn: Theo tôi, “lá chắn” bắt buộc của nhà báo thời truyền thông số là năng lực kiểm chứng số. Đây không còn là kỹ năng phụ, mà phải trở thành năng lực nghề nghiệp cốt lõi.

Nhà báo cần biết kiểm tra nguồn phát tán đầu tiên, đối chiếu nhiều nguồn độc lập, xác minh thời gian – địa điểm – bối cảnh của hình ảnh, video, âm thanh. Đồng thời, người làm báo phải hiểu những dấu hiệu cơ bản của nội dung do AI tạo ra, biết sử dụng các công cụ hỗ trợ kiểm chứng, nhưng không được phụ thuộc tuyệt đối vào công cụ.

Quan trọng hơn, kỹ năng kiểm chứng không chỉ là thao tác kỹ thuật, mà còn là tư duy hoài nghi khoa học. Nhà báo phải luôn tự hỏi: Ai đưa thông tin này? Đưa nhằm mục đích gì? Có nguồn độc lập xác nhận không? Có dấu hiệu thao túng cảm xúc công chúng không?

Trong môi trường tin giả ngày càng tinh vi, sự tỉnh táo, nguyên tắc kiểm chứng và đạo đức nghề nghiệp chính là hàng rào bảo vệ uy tín của nhà báo.

Phóng viên: Nhiều nhà báo và cơ quan báo chí cũng tham gia mạnh mẽ vào các nền tảng mạng xã hội để tiếp cận công chúng. Theo ông, người làm báo cần ứng xử như thế nào trên mạng xã hội để vừa tận dụng được lợi thế lan tỏa thông tin, vừa giữ gìn uy tín và chuẩn mực nghề nghiệp?

Thạc sĩ, Nhà báo Đinh Ngọc Sơn: Mạng xã hội là không gian quan trọng để nhà báo tiếp cận công chúng, lắng nghe phản hồi và lan tỏa thông tin chính thống. Nhưng nhà báo cần nhớ rằng, dù phát ngôn trên trang cá nhân hay trên tài khoản cơ quan, hình ảnh nghề nghiệp vẫn luôn gắn với mình.

Người làm báo cần ứng xử trên mạng xã hội theo ba nguyên tắc: chuẩn xác, chuẩn mực và có trách nhiệm. Chuẩn xác là không chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng. Chuẩn mực là không dùng ngôn ngữ kích động, miệt thị, xúc phạm hay chạy theo tranh cãi thấp cấp. Có trách nhiệm là hiểu rằng mỗi phát ngôn của nhà báo có thể tác động đến nhận thức xã hội.

Tôi cho rằng nhà báo có thể thể hiện cá tính trên mạng xã hội, nhưng cá tính ấy phải nằm trong giới hạn của văn hóa nghề nghiệp. Mạng xã hội có thể giúp nhà báo gần công chúng hơn, nhưng cũng có thể làm tổn hại uy tín rất nhanh nếu thiếu bản lĩnh, thiếu kiểm soát cảm xúc và thiếu ý thức nghề nghiệp.

Phóng viên: Với kinh nghiệm nhiều năm giảng dạy báo chí, theo ông, các cơ sở đào tạo báo chí hiện nay cần thay đổi như thế nào để sinh viên có thể thích nghi với thời đại AI và truyền thông đa nền tảng?

Thạc sĩ, Nhà báo Đinh Ngọc Sơn: Đào tạo báo chí hiện nay cần thay đổi theo hướng kết hợp giữa nền tảng nghề nghiệp truyền thống và năng lực số hiện đại. Không thể đào tạo nhà báo tương lai chỉ bằng giáo trình của thời kỳ truyền thông một chiều.

Trước hết, các cơ sở đào tạo phải đưa năng lực số, AI, dữ liệu, kiểm chứng thông tin, an toàn số và đạo đức công nghệ vào chương trình học một cách chính quy. Sinh viên báo chí cần biết sử dụng công cụ AI, nhưng quan trọng hơn là hiểu giới hạn của AI và trách nhiệm của con người khi dùng AI.

Thứ hai, cần tăng cường đào tạo thực hành đa nền tảng. Một sinh viên báo chí hôm nay không chỉ viết bài cho báo in, mà còn phải biết sản xuất podcast, video ngắn, đồ họa dữ liệu, nội dung mạng xã hội và biết phân tích hành vi công chúng.

Thứ ba, phải giữ thật chắc phần cốt lõi của nghề: phát hiện đề tài, phỏng vấn, điều tra, kiểm chứng, viết có trách nhiệm và tôn trọng sự thật. Công nghệ thay đổi rất nhanh, nhưng đạo đức nghề báo, năng lực tư duy độc lập và trách nhiệm xã hội vẫn là nền móng bền vững nhất của đào tạo báo chí.

Phóng viên: Nếu gửi gắm một thông điệp tới những người làm báo trẻ trong giai đoạn nghề báo đang đứng trước nhiều biến động, ông muốn nhắn nhủ điều gì để họ vừa thích ứng công nghệ, vừa giữ được giá trị cốt lõi của nghề?

Thạc sĩ, Nhà báo Đinh Ngọc Sơn: Tôi muốn nhắn nhủ với các nhà báo trẻ rằng: hãy học công nghệ thật nghiêm túc, nhưng đừng để công nghệ dẫn dắt lương tâm nghề nghiệp của mình.

AI, dữ liệu lớn, mạng xã hội và các nền tảng số sẽ mở ra rất nhiều cơ hội cho nghề báo. Người làm báo trẻ nếu biết tận dụng công nghệ sẽ có năng suất cao hơn, cách kể chuyện hấp dẫn hơn và khả năng tiếp cận công chúng rộng hơn. Nhưng điều làm nên một nhà báo chân chính không phải là dùng công cụ gì, mà là dùng công cụ đó để phụng sự điều gì.

Hãy luôn giữ ba điều: sự thật, trách nhiệm và lòng nhân văn. Sự thật giúp báo chí đứng vững. Trách nhiệm giúp nhà báo không dễ dãi với thông tin. Lòng nhân văn giúp mỗi tác phẩm báo chí không chỉ đúng mà còn có ích cho xã hội.

Công nghệ có thể làm nghề báo thay đổi rất nhanh, nhưng giá trị cốt lõi của nghề báo vẫn không thay đổi: đi tìm sự thật, bảo vệ lẽ phải và phục vụ công chúng.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông. Nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, chúc ông nhiều sức khoẻ và thành công!

Nguyễn Luận

Theo Tạp chí Môi trường Giao thông