Hà Nội đề xuất điều kiện chọn nhà thầu chiến lược đường sắt đô thị

Việc giao tổng thầu hoặc liên danh đảm nhận nhiều phần việc trong một dự án đường sắt đã được áp dụng tại một số nước. Ban Quản lý đường sắt đô thị Hà Nội (MRB) dẫn kinh nghiệm từ Malaysia và Saudi Arabia về cách tập trung trách nhiệm thực hiện, bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống (báo cáo số 683-TTr/ĐU ngày 10/8/2026 của Đảng ủy UBND Thành phố).

Kinh nghiệm giao trách nhiệm cho tổng thầu, liên danh

Tại Malaysia, dự án MRT Sungai Buloh - Serdang - Putrajaya, nay là MRT Putrajaya, ban đầu triển khai theo mô hình đối tác thực hiện dự án (PDP): vừa quản lý thực hiện dự án, vừa đảm nhận vai trò tương tự tổng thầu EPC, trong khi phần ngầm và các phần việc khác được tổ chức thành nhiều gói riêng.

Tuy nhiên, năm 2018, sau khi Bộ Tài chính Malaysia rà soát chi phí và phát sinh bất đồng về chi phí gói thầu ngầm, Chính phủ quyết định bỏ mô hình PDP. Vai trò của liên danh MMC-Gamuda được chuyển sang thực hiện hợp đồng chìa khóa trao tay cho cả phần nổi và phần ngầm. Tại Saudi Arabia, dự án Riyadh Metro giao liên danh FAST thiết kế, xây dựng và cung cấp hệ thống metro tích hợp cho 3 tuyến. Phạm vi công việc của liên danh bao gồm cả xây dựng công trình và cung cấp hệ thống phục vụ vận hành.

Từ hai trường hợp trên cho thấy, kinh nghiệm được rút ra là tăng quyền chủ động của tổng thầu, giảm khó khăn phối hợp giữa các gói thầu và xác lập một đầu mối chịu trách nhiệm về tính đồng bộ, khả năng vận hành của hệ thống. Với Hà Nội, khó khăn nằm ở việc lựa chọn nhà thầu trong nước cho những dự án có quy mô lớn, chưa có công trình tương tự đã thực hiện tại Việt Nam. MRB xác định, việc lựa chọn nhà thầu Việt Nam đáp ứng yêu cầu về năng lực, kinh nghiệm tương tự theo quy định hiện hành gặp khó khăn.

MRB đề xuất lựa chọn phương án áp dụng cơ chế nhà thầu chiến lược để rút ngắn một số bước chuẩn bị, lựa chọn và ký hợp đồng. Doanh nghiệp trong nước có thể hợp tác với đối tác nước ngoài có kinh nghiệm để tiếp nhận, từng bước làm chủ công nghệ. Theo MRB, cơ chế này làm giảm mức độ cạnh tranh so với lựa chọn nhà thầu thông thường, tiềm ẩn rủi ro về chất lượng, tiến độ và chi phí. Việc áp dụng phải đi kèm tiêu chí lựa chọn, cam kết thực hiện, bảo lãnh, kiểm toán, trách nhiệm bồi thường và chế tài hợp đồng.

Điều kiện lựa chọn gắn với nguồn lực và tiếp nhận công nghệ

MRB xây dựng dự thảo nghị quyết của HĐND TP Hà Nội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để đầu tư xây dựng dự án đường sắt quan trọng Thủ đô. Bản dự thảo ngày 13/10/2026 xác định, nhà thầu chiến lược là nhà thầu tiềm năng trong nước, cam kết sẵn sàng thực hiện các dự án đường sắt quan trọng Thủ đô, được Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố chỉ định là nhà thầu ký kết hợp đồng (khoản 2 Điều 2). Nhà thầu chiến lược phải đáp ứng yêu cầu về tư cách hợp lệ theo pháp luật về đấu thầu (khoản 2 Điều 5). Chủ đầu tư hoàn thiện thủ tục lựa chọn nhà thầu trước khi ký hợp đồng, theo hình thức chỉ định thầu rút gọn (khoản 3 Điều 6).

Về tài chính, giá trị tài sản ròng của nhà thầu trong năm tài chính gần nhất phải không âm. Nếu tham gia theo liên danh, yêu cầu này được xác định theo tổng giá trị tài sản ròng của các thành viên. Nhà thầu phải có đủ năng lực hoặc chứng minh khả năng thu xếp vốn chủ sở hữu, vốn vay và các nguồn vốn hợp pháp khác để đáp ứng yêu cầu tài chính của gói thầu (khoản 3 Điều 5).

Đối với những hạng mục chưa có kinh nghiệm thực hiện, nhà thầu phải có phương án tiếp nhận chuyển giao công nghệ thiết kế, thi công, sản xuất và phát triển công nghệ đường sắt thông qua hợp tác với đối tác, chuyên gia có uy tín, kinh nghiệm trên thế giới (điểm c khoản 1 Điều 5). Dự thảo đang đưa ra hai phương án về giá (điểm d, đ khoản 1 Điều 5). Phương án thứ nhất, yêu cầu giảm tối thiểu 15% so với giá gói thầu được phê duyệt đối với đường sắt địa phương, tối thiểu 10% đối với đường sắt quốc gia. Phương án thứ hai, yêu cầu chấp thuận suất đầu tư tối đa 120 triệu USD/km đối với đường sắt địa phương, chưa bao gồm yếu tố lưỡng dụng và thuế giá trị gia tăng; giảm tối thiểu 10% đối với đường sắt quốc gia. Đây là các phương án đang được cân nhắc trong dự thảo.

Kiểm soát khả năng thực hiện trong suốt hợp đồng

Cũng theo dự thảo nghị quyết, nhà thầu và từng thành viên liên danh phải tự kê khai, cam kết và chịu trách nhiệm về năng lực thực tế, khả năng huy động nguồn lực, các dự án đang đồng thời thực hiện, chủ sở hữu hưởng lợi, bên có liên quan và xung đột lợi ích. Chủ đầu tư được sử dụng nội dung kê khai, cam kết, dữ liệu công khai và thông tin do cơ quan có thẩm quyền cung cấp làm căn cứ ký kết, thực hiện hợp đồng. Chủ đầu tư cũng có quyền yêu cầu nhà thầu chứng minh khả năng huy động nhân lực, tài chính, thiết bị, công nghệ tại bất kỳ thời điểm nào (khoản 5 và khoản 6 Điều 5).

Nếu kê khai không trung thực hoặc không còn đáp ứng khả năng thực hiện, nhà thầu có thể bị yêu cầu khắc phục, thay thế thành viên, thu hồi bảo lãnh, tạm dừng hoặc chấm dứt hợp đồng, yêu cầu bồi thường theo hợp đồng và pháp luật (khoản 6 Điều 5). Đối với liên danh, hợp đồng phải xác định rõ phạm vi công việc, trách nhiệm riêng và trách nhiệm liên đới của từng thành viên. Điều kiện thay đổi thành viên, thay đổi quyền kiểm soát hoặc chuyển giao phần việc trọng yếu cũng phải được quy định (khoản 4 Điều 5).

Nhà thầu phải cam kết tiến độ, chất lượng, tham gia xuyên suốt các nhiệm vụ và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đến khi hoàn thành toàn bộ trách nhiệm theo hợp đồng; không được từ bỏ hoặc đơn phương chấm dứt thực hiện. Nếu không hoàn thành dự án đúng tiến độ cam kết, nhà thầu chịu chế tài, nghĩa vụ bồi thường và các trách nhiệm theo pháp luật, hợp đồng đã ký (điểm a, b khoản 1 và khoản 8 Điều 5).

Dự thảo còn yêu cầu nhà thầu cùng các cổ đông, thành viên sở hữu hoặc kiểm soát trực tiếp, gián tiếp vốn điều lệ nộp cam kết từ bỏ quyền khởi kiện, khiếu nại Nhà nước Việt Nam hoặc cơ quan nhà nước Việt Nam theo điều ước quốc tế hoặc hợp đồng tại các cơ quan tài phán được liệt kê trong dự thảo. Thời hạn nộp là 15 ngày kể từ ngày phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu. Nếu không nộp đúng hạn, cơ quan có thẩm quyền tiến hành lựa chọn nhà thầu chiến lược khác (khoản 7 Điều 5).

Với nội dung phức tạp, rủi ro cao, chủ đầu tư được thuê tư vấn pháp lý, kỹ thuật, tài chính hoặc chuyên gia độc lập khi cần thiết. Kết quả tư vấn phục vụ việc xem xét, quyết định, không làm phát sinh thêm một cấp phê duyệt (khoản 5 Điều 6). Đề xuất này đặt trách nhiệm duy trì nguồn lực trong suốt quá trình thực hiện lên nhà thầu được lựa chọn. Phương án tiếp nhận công nghệ, cam kết tiến độ và trách nhiệm từng thành viên liên danh phải được xác định rõ để chủ đầu tư kiểm tra, xử lý khi nhà thầu không đáp ứng yêu cầu.