Xe buýt mini theo nhu cầu: Hướng đi mới cho giao thông công cộng TP HCM

Theo đó, xe buýt chạy theo nhu cầu (Demand Responsive Transport - DRT) đang được xem là giải pháp mới nhằm tháo gỡ bài toán giao thông công cộng tại TP HCM, đặc biệt trong bối cảnh thành phố chuẩn bị phát triển mạng lưới metro và hướng đến mục tiêu giao thông xanh.

Đề xuất của Sở Xây dựng TP HCM về việc thí điểm mô hình này tại khu vực Đại học Quốc gia TP HCM, trung tâm thành phố và dọc tuyến metro số 1 đã nhận được sự đồng tình từ nhiều chuyên gia giao thông bởi tính thực tiễn và khả năng đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân.

Theo Sở Xây dựng TP HCM, mặc dù hệ thống giao thông công cộng của thành phố đã có nhiều cải thiện trong thời gian qua nhưng tỉ lệ người dân sử dụng vẫn còn khá thấp. Năm 2025, vận tải hành khách công cộng chỉ mới đáp ứng khoảng 7% nhu cầu đi lại.

Một trong những nguyên nhân lớn nhất là khả năng tiếp cận các phương tiện công cộng còn hạn chế, đặc biệt ở những khu dân cư nằm sâu trong hẻm nhỏ hoặc các khu đô thị mới. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều người dân vẫn lựa chọn xe máy thay vì xe buýt hay metro.

Trong bối cảnh đó, mô hình DRT được đánh giá là giải pháp phù hợp nhằm giải quyết bài toán “chặng đầu - chặng cuối”, tức kết nối người dân từ nơi ở đến các ga metro hoặc tuyến xe buýt trục chính. Theo đề xuất, loại hình này sẽ vận hành linh hoạt theo từng khung giờ trong ngày. Vào giờ cao điểm, xe hoạt động theo tuyến cố định như xe buýt truyền thống để phục vụ lượng khách lớn. Trong giờ thấp điểm, hành khách sẽ đặt chuyến thông qua ứng dụng điện thoại, hệ thống sẽ tự động điều phối xe đến đón tại các điểm đã đăng ký. Những người có cùng hướng di chuyển sẽ được gom về điểm đón chung gần nhất để tối ưu hành trình.

Loại phương tiện dự kiến sử dụng là xe mini có sức chứa nhỏ, phù hợp với hệ thống hẻm và các tuyến đường dưới 6m vốn rất phổ biến tại TP HCM. Việc sử dụng xe nhỏ không chỉ giúp phương tiện dễ dàng tiếp cận khu dân cư mà còn giảm chi phí đầu tư cho doanh nghiệp vận tải. Giá vé được đề xuất tương đương xe buýt hiện nay để người dân dễ tiếp cận và có thêm động lực sử dụng giao thông công cộng.

Sở Xây dựng TP HCM đề xuất chủ trương thí điểm xe buýt theo nhu cầu. (Ảnh: NLĐ)

Nhiều chuyên gia cho rằng đây là hướng đi cần thiết nếu TP HCM muốn phát triển metro hiệu quả. Chuyên gia quy hoạch giao thông Huỳnh Minh Châu nhận định rằng vấn đề lớn nhất của metro tại Việt Nam không nằm ở việc thiếu tuyến mà là thiếu sự kết nối thuận tiện từ nhà dân đến ga tàu. Người dân sẽ khó từ bỏ xe máy nếu phải đi bộ quá xa hoặc phải đổi nhiều loại phương tiện để đến được ga metro. Vì vậy, xe buýt mini chạy linh hoạt vào các khu dân cư được xem là “cánh tay nối dài” giúp metro mở rộng vùng phục vụ.

Đồng quan điểm, chuyên gia giao thông Nguyễn Minh Đồng cho rằng DRT không phải mô hình mới trên thế giới. Nhiều quốc gia như Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản hay các nước châu Âu đã triển khai thành công loại hình này. Tuy nhiên, tại Việt Nam, đây được xem là giải pháp đột phá vì có thể giải quyết được hạn chế cố hữu của xe buýt truyền thống, đó là khó tiếp cận các khu vực dân cư nhỏ lẻ. Khi TP HCM đang thúc đẩy giao thông xanh và kiểm soát khí thải, việc phát triển DRT sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào xe cá nhân.

Ngoài khả năng kết nối metro, mô hình DRT còn được đánh giá cao nhờ tính linh hoạt. Thay vì xe chạy cố định với nhiều chuyến rỗng như hiện nay, hệ thống điều phối thông minh sẽ tính toán lộ trình dựa trên nhu cầu thực tế của hành khách. Điều này giúp tối ưu chi phí vận hành và hạn chế lãng phí.

Đặc biệt, tại khu vực Đại học Quốc gia TP HCM, nơi có lượng lớn sinh viên và giảng viên với nhu cầu đi lại theo khung giờ rõ ràng, việc triển khai DRT được xem là rất phù hợp. Đây cũng là nhóm người dùng quen thuộc với công nghệ và thanh toán điện tử nên dễ dàng tiếp cận hình thức đặt xe qua ứng dụng.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng thành công của mô hình phụ thuộc rất lớn vào công nghệ điều phối và cách tổ chức vận hành. Hệ thống phải đủ thông minh để tính toán lộ trình theo thời gian thực, bảo đảm thời gian chờ không quá lâu. Nếu hành khách phải chờ trên 10 - 15 phút hoặc xe di chuyển lòng vòng để gom khách, họ sẽ nhanh chóng quay lại sử dụng xe máy hay xe ôm công nghệ vì tính tiện lợi cao hơn.

Bên cạnh đó, việc tổ chức vận hành cần tránh tình trạng quá linh hoạt dẫn đến hiệu quả thấp. Một số thành phố trên thế giới từng thất bại với mô hình DRT do không gom được lượng khách đủ lớn, mỗi chuyến chỉ vài người khiến chi phí vận hành tăng cao hơn cả taxi công nghệ. Vì vậy, TP.HCM cần xác định rõ khu vực phục vụ, thời gian hoạt động, mật độ chuyến và cơ chế phối hợp với metro để bảo đảm hiệu quả kinh tế.

Sở Xây dựng TP.HCM đề xuất triển khai thí điểm trong thời gian tối đa 3 năm. Sau năm đầu tiên, thành phố sẽ đánh giá hiệu quả vận hành, khả năng thu hút người dùng và mức độ phù hợp của mô hình để điều chỉnh trước khi nhân rộng. Đây được xem là bước đi thận trọng và hợp lý nhằm hạn chế rủi ro cũng như tránh đầu tư dàn trải.

Nhìn chung, xe buýt chạy theo nhu cầu là giải pháp có nhiều tiềm năng trong việc cải thiện giao thông công cộng tại TP HCM. Mô hình này không chỉ giúp giải quyết bài toán “ngõ hẻm” mà còn tạo điều kiện để metro phát huy hiệu quả trong tương lai. Với ưu điểm linh hoạt, phù hợp với hạ tầng đô thị, chi phí đầu tư hợp lý và khả năng ứng dụng công nghệ cao, DRT được kỳ vọng sẽ trở thành mắt xích quan trọng trong hệ thống giao thông công cộng hiện đại của thành phố nếu được triển khai bài bản và đồng bộ.