Quảng Trị: Không để “cát tặc” lộng hành, xử lý đồng bộ từ khai thác đến tiêu thụ

Khuya và rạng sáng, khi nhiều khu dân cư chìm trong giấc ngủ, trên các sông Long Đại và Kiến Giang lại xuất hiện những hoạt động bất thường. Dưới màn đêm, các phương tiện khai thác cát trái phép âm thầm hoạt động, tạo nên guồng quay khép kín từ lòng sông đến các bãi tập kết ven bờ, kéo theo nhiều hệ lụy về môi trường, xã hội và an ninh trật tự.

Theo ghi nhận thực tế, từ khuya đến rạng sáng là thời điểm các đối tượng khai thác cát trái phép hoạt động mạnh tại khu vực ngã ba Trần Xá, thuộc xã Ninh Châu. Những chiếc thuyền gắn động cơ lén lút di chuyển rồi neo lại tại các vị trí đã được xác định từ trước. Tại đây, các thiết bị hút cát công suất lớn được vận hành liên tục.

Chỉ trong khoảng 35–45 phút, mỗi thuyền có thể hút đầy từ 30 đến 80m³ cát, khiến lòng sông bị “rút ruột” với khối lượng lớn. Sau khi đầy tải, thuyền di chuyển về phía hạ lưu, gần khu vực đập Mỹ Trung (thôn Phú Lộc, xã Ninh Châu) để đưa cát vào các bãi tập kết nằm dọc bờ sông Kiến Giang và khu vực ven Quốc lộ 1. Quy trình này được lặp lại nhiều lần trong đêm, mỗi thuyền có thể vận chuyển hàng trăm mét khối cát. Đáng chú ý, nhiều phương tiện không có đăng ký, không gắn biển số, hoạt động như “bóng ma” trên sông.

Hoạt động khai thác cát trái phép hiện không còn mang tính nhỏ lẻ mà có dấu hiệu tổ chức chặt chẽ. Mỗi nhóm đối tượng được phân công nhiệm vụ rõ ràng, từ người điều khiển thuyền, vận hành máy hút đến người cảnh giới và liên lạc. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, toàn bộ thiết bị lập tức được rút lên, phương tiện nhanh chóng rời khỏi hiện trường, gây khó khăn cho công tác phát hiện, xử lý của lực lượng chức năng.

Sau khi được hút từ lòng sông, cát nhanh chóng được đưa vào các bãi tập kết. Tại đây, cát được bơm trực tiếp lên bờ mà không qua kiểm định nguồn gốc hay chất lượng. Nhiều bãi tập kết thiếu hệ thống giám sát, cân đo và các biện pháp bảo vệ môi trường cần thiết. Dù đăng ký kinh doanh cát, sỏi, nhưng một số chủ bãi không có mỏ khai thác hợp pháp, không chứng minh được nguồn gốc khoáng sản.

Theo ghi nhận, nhiều bãi tập kết tồn tại trong thời gian dài, từng bị lập biên bản xử phạt hành chính về các vi phạm liên quan đến khai thác khoáng sản, môi trường và giao thông. Việc tồn tại các bãi tập kết này không chỉ gây thất thoát tài nguyên mà còn khiến người dân địa phương bức xúc.

Khoảng 4 giờ 30 sáng, khi trời vừa hửng sáng, nhiều xe tải loại lớn xuất hiện dày đặc tại các bãi cát. Những thùng xe đầy cát, có dấu hiệu chở quá tải và che phủ sơ sài, nhanh chóng rời bãi, hòa vào dòng phương tiện trên Quốc lộ 1. Trong nhiều ngày theo dõi, ghi nhận cho thấy nhiều xe tải thường xuyên vận chuyển cát đi tiêu thụ, hình thành mạng lưới phân phối cát lậu rộng khắp.

Đáng lo ngại, nhiều tuyến đường từ bãi tập kết ra Quốc lộ 1 không được phép đấu nối theo quy định, nhưng vẫn được sử dụng để xe tải trọng lớn ra vào. Tình trạng xe dừng đỗ trái chiều, di chuyển chậm qua đường hoặc quay đầu tùy tiện tiềm ẩn nguy cơ ùn tắc và tai nạn giao thông. Bụi cát rơi vãi trên mặt đường cũng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân khu vực.

Nguồn cát khai thác trái phép thường có giá thấp hơn thị trường từ 20–45%, khiến loại vật liệu này dễ dàng len lỏi vào các công trình xây dựng. Tuy nhiên, việc sử dụng cát không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều rủi ro về chất lượng, có thể ảnh hưởng đến độ bền và an toàn của công trình.

Không chỉ gây thất thoát tài nguyên, khai thác cát trái phép còn làm gia tăng nguy cơ sạt lở bờ sông, phá vỡ cấu trúc dòng chảy tự nhiên và gây xói mòn đất. Nhiều khu vực dân cư ven sông đứng trước nguy cơ mất đất, thậm chí mất nhà cửa. Hệ sinh thái thủy sinh bị xáo trộn, môi trường sinh thái suy giảm theo thời gian. Những tác động này không chỉ diễn ra trong ngắn hạn mà còn kéo dài, ảnh hưởng đến sinh kế và môi trường sống của người dân.

Ở góc độ giao thông, tần suất hoạt động dày đặc của xe tải quá khổ, quá tải tại các bãi tập kết không hợp pháp làm gia tăng nguy cơ mất an toàn giao thông. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng bụi bẩn, hư hỏng mặt đường và ảnh hưởng đến trật tự giao thông trên các tuyến chính.

Trước thực trạng trên, thời gian qua, Công an tỉnh Quảng Trị cùng các lực lượng chức năng đã nhiều lần tổ chức kiểm tra, truy quét và xử lý các hành vi khai thác, vận chuyển và tập kết cát trái phép. Nhiều vụ việc đã bị phát hiện, tang vật bị tịch thu và một số đối tượng bị khởi tố hình sự.

Điển hình, Cơ quan Cảnh sát điều tra đã khởi tố Phạm Văn Huỳnh (SN 1996) và Đào Trọng Bằng (SN 1991, cùng trú tại xã Ninh Châu) về tội “Vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên”. Trong năm 2025, Công an xã Ninh Châu đã xử lý 11 vụ với 11 đối tượng liên quan đến các hành vi khai thác, vận chuyển và tàng trữ cát trái phép.

Hiện nay, Phòng Cảnh sát Kinh tế đang triển khai đợt cao điểm đấu tranh với các hành vi khai thác cát trái phép, tập trung vào các điểm nóng và bãi tập kết cát lậu. Lực lượng chức năng tăng cường phối hợp với công an địa phương, bám sát địa bàn và xử lý ngay khi có thông tin tố giác từ người dân.

Theo lãnh đạo xã Ninh Châu, nhiều bãi tập kết tồn tại từ lâu, có liên quan đến giấy tờ đất đai hoặc đăng ký kinh doanh nhưng hoạt động không đúng quy định về nguồn gốc khoáng sản và bảo vệ môi trường. Chính quyền địa phương đã yêu cầu các chủ bãi hoàn thiện hồ sơ kinh doanh, thực hiện các biện pháp che phủ khi vận chuyển, phun nước giảm bụi và chấp hành nghiêm quy định môi trường. Tuy nhiên, việc xử lý dứt điểm vẫn còn nhiều khó khăn.

Về lâu dài, chính quyền địa phương đang xây dựng phương án di dời các bãi tập kết cát đến vị trí phù hợp hơn, đồng thời tăng cường kiểm tra, rà soát và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

Các chuyên gia cho rằng, để chấm dứt tình trạng khai thác và tiêu thụ khoáng sản trái phép, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần rà soát, quy hoạch lại các khu vực khai thác hợp pháp nhằm bảo đảm nguồn cung vật liệu, thu hẹp “đất sống” của cát lậu. Đồng thời, cần tăng cường kiểm tra, giám sát vào ban đêm, đây là thời điểm các đối tượng thường lợi dụng để hoạt động.

Việc ứng dụng công nghệ như hệ thống camera giám sát, thiết bị định vị phương tiện và quản lý nguồn gốc khoáng sản được xem là giải pháp hiệu quả nhằm nâng cao năng lực quản lý. Đối với các bãi tập kết, cần siết chặt điều kiện hoạt động, yêu cầu chứng minh nguồn gốc cát, lắp đặt hệ thống cân đo và thực hiện đầy đủ các biện pháp bảo vệ môi trường. Những bãi không đáp ứng yêu cầu cần kiên quyết xử lý hoặc buộc di dời.

Bên cạnh đó, nâng cao nhận thức cộng đồng cũng là yếu tố quan trọng. Khi người dân hiểu rõ tác hại của khai thác cát trái phép và chủ động phản ánh, tố giác vi phạm, hiệu quả quản lý sẽ được nâng cao.

“Hành trình của cát lậu từ lòng sông lên bờ rồi đến các công trình xây dựng” không chỉ là câu chuyện về khoáng sản mà còn liên quan đến quản lý tài nguyên, môi trường và trách nhiệm xã hội. Để chặn đứng “dòng chảy ngầm” này, cần sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của các cấp, các ngành và cộng đồng, hướng đến mục tiêu bảo vệ tài nguyên, môi trường và phát triển bền vững trong tương lai.