Sát hạch giấy phép lái xe mô tô: Đừng chỉ chú trọng kỹ thuật mà xem nhẹ kỹ năng phòng tránh tai nạn

Theo báo cáo của Cục Thống kê, trong 10 tháng năm 2026, cả nước xảy ra 12.815 vụ tai nạn giao thông, làm chết 7.886 người và bị thương 7.485 người. Mặc dù số vụ tai nạn giảm 16,9% so với cùng kỳ năm 2025, nhưng bình quân mỗi ngày vẫn có khoảng 26 người thiệt mạng vì tai nạn giao thông.

Đáng chú ý, theo số liệu của Ủy ban An toàn giao thông Quốc gia được Ủy ban Kinh tế châu Âu của Liên Hợp Quốc (UNECE) dẫn lại, năm 2024, có tới 59,84% số vụ tai nạn giao thông đường bộ tại Việt Nam liên quan đến xe mô tô, xe gắn máy. Dù chưa có số liệu tương ứng của năm 2026 được xác nhận trong các nguồn đối chiếu, tỷ lệ này vẫn cho thấy những rủi ro đáng quan tâm đối với loại phương tiện phổ biến nhất trong đời sống người dân.

Từ những con số trên, một câu hỏi cần được đặt ra: Liệu quy trình đào tạo, sát hạch và cấp giấy phép lái xe mô tô đã thực sự đáp ứng yêu cầu bảo đảm an toàn giao thông?

Nhiều năm qua, nội dung sát hạch thực hành lái xe mô tô chủ yếu tập trung vào các bài thi như đi vòng số 8, đường thẳng, đường có vạch cản và đường gồ ghề. Những bài thi này giúp đánh giá khả năng giữ thăng bằng, điều khiển tay lái và kiểm soát phương tiện. Tuy nhiên, chúng chưa phản ánh đầy đủ năng lực xử lý các tình huống nguy hiểm có thể xảy ra ngoài thực tế.

Một người có thể vượt qua vòng số 8 mà không mắc bất kỳ lỗi nào, nhưng liệu họ có biết cách xử lý khi xe phía trước bất ngờ phanh gấp, ô tô chuyển hướng đột ngột, người đi bộ băng qua đường hoặc xe tải rẽ phải tạo ra điểm mù nguy hiểm?

Đây mới chính là những tình huống đòi hỏi người điều khiển phương tiện phải có khả năng quan sát, phán đoán, phản xạ và đưa ra quyết định trong thời gian rất ngắn. Chỉ một giây thiếu tập trung hoặc thao tác xử lý không phù hợp cũng có thể dẫn đến tai nạn nghiêm trọng.

Điều đáng suy ngẫm là trong môi trường sát hạch, thí sinh được luyện tập trên những bài thi cố định, biết trước lộ trình và chướng ngại vật. Trong khi đó, giao thông thực tế luôn tiềm ẩn những diễn biến bất ngờ, không có kịch bản sẵn. Vượt qua một bài thi kỹ thuật không đồng nghĩa với việc đã đủ năng lực lái xe an toàn.

Thực tế, khi tham gia giao thông hằng ngày, không khó để chúng ta bắt gặp tình huống người điều khiển xe mô tô, gắn máy qua đường thiếu quan sát, chuyển làn, chuyển hướng đột ngột hoặc điều khiển xe đi vào điểm mù của xe cơ giới lớn hay hơn nữa là khả năng nhận định tình huống giao thông của người tham gia giao thông... Trong khi đó, những hành vi này là nguyên nhân chủ yếu gây ra các vụ tai nạn. Giấy phép lái xe đối với họ là thủ tục pháp lý khi tham gia giao thông chứ không hề được trang bị những kỹ năng mà họ thường gặp trên đường.

Một tín hiệu tích cực là Bộ Công an đã ban hành Thông tư số 108/2026/TT-BCA, quy định từ ngày 1/1/2028 sẽ bổ sung bài sát hạch xử lý tình huống giả định trên đường đối với người thi giấy phép lái xe mô tô hạng A1, A. Đây là bước điều chỉnh cần thiết, song vấn đề quan trọng hơn là nội dung mới phải thực sự đánh giá được khả năng phòng tránh nguy hiểm, thay vì tiếp tục tạo ra những bài thi mang tính học thuộc, đối phó.

Theo đó, công tác đào tạo và sát hạch cần tăng cường những kỹ năng thiết thực như phanh khẩn cấp, giữ khoảng cách an toàn, nhận diện điểm mù của xe tải, xe khách, xử lý khi đường trơn trượt, qua giao lộ hoặc gặp chướng ngại vật bất ngờ. Việc ứng dụng video tình huống giao thông thực tế, công nghệ mô phỏng và các bài thực hành trong môi trường kiểm soát an toàn cũng cần được chú trọng.

Tất nhiên, đổi mới sát hạch không có nghĩa là làm khó người dân bằng cách tăng thêm thủ tục, chi phí hay thời gian học không cần thiết. Điều quan trọng là thay đổi chất lượng đào tạo, phương pháp đánh giá và nhận thức của người học về trách nhiệm khi tham gia giao thông.

Tai nạn giao thông xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có ý thức người điều khiển phương tiện, điều kiện hạ tầng, tổ chức giao thông và chất lượng phương tiện. Vì vậy, đổi mới sát hạch không phải giải pháp duy nhất, nhưng là một trong những biện pháp phòng ngừa cần được quan tâm ngay từ khi người dân bắt đầu học lái xe.

Đã đến lúc cần thay đổi tư duy từ “sát hạch để cấp giấy phép” sang “sát hạch để bảo đảm người lái có đủ kỹ năng tham gia giao thông an toàn”. Bởi giá trị thực sự của một tấm giấy phép lái xe không nằm ở việc người được cấp có thể đi vòng số 8 thành thạo đến đâu, mà ở khả năng nhận diện, phòng tránh nguy hiểm và bảo vệ tính mạng của chính mình cũng như những người cùng tham gia giao thông.