Văn hóa giao thông: Hiểu sao để đi đúng và những quy định pháp luật áp dụng thực tế

Đây không chỉ là câu chuyện của một vài lỗi giao thông cụ thể. Đằng sau những tranh cãi về làn đường còn là vấn đề về văn hóa ứng xử trên đường: hiểu đúng quy định, tôn trọng hệ thống báo hiệu và tôn trọng không gian lưu thông của các phương tiện khác. Quan trọng hơn, không thể lấy tiêu chí “không bị xử phạt” làm thước đo duy nhất để xác định một hành vi có phù hợp hay không. Văn hóa giao thông trước hết thể hiện ở việc tự giác chấp hành quy định ngay cả khi không có lực lượng chức năng kiểm tra, xử lý.

Vạch đứt không đồng nghĩa với “làn hỗn hợp”

Một cách hiểu khá phổ biến nhưng dễ dẫn đến vi phạm là cho rằng, cứ giữa hai làn có vạch kẻ đường nét đứt thì các loại phương tiện đều có thể tùy ý lưu thông qua lại. Thực tế, vạch kẻ đường chỉ là một bộ phận trong hệ thống báo hiệu giao thông; việc xác định phương tiện được phép lưu thông trên từng làn phải căn cứ đồng thời vào biển báo, vạch kẻ đường, mũi tên chỉ hướng và phương án tổ chức giao thông cụ thể.

Qua ghi nhận của phóng viên trên Quốc lộ 13, đoạn qua phường Hiệp Bình, phóng viên nhận thấy tuyến đường được tổ chức với nhiều làn xe cùng chiều, trong đó có làn được bố trí dành riêng cho xe máy và xe hai, ba bánh. Tuy nhiên, một số ô tô vẫn đi vào làn này. Khi được cho rằng giữa các làn có vạch nét đứt, một số trường hợp có thể viện dẫn cách hiểu rằng đây là khu vực “làn hỗn hợp”.

Cách hiểu này không phù hợp nếu làn đường đã được cơ quan chức năng tổ chức và báo hiệu là làn dành riêng cho một loại hoặc nhóm phương tiện. Điều 13 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ quy định: trên làn đường dành riêng cho một loại phương tiện hoặc một nhóm loại phương tiện, người điều khiển phương tiện khác không được đi vào. Đồng thời, QCVN 41:2024/BGTVT quy định biển R.412 được sử dụng để báo hiệu làn đường dành riêng cho từng loại xe hoặc nhóm xe; các loại xe khác không được đi vào làn đường có biển này, trừ các trường hợp được quyền ưu tiên theo quy định.

Như vậy, không thể chỉ nhìn vào một vạch nét đứt rồi kết luận đó là “làn hỗn hợp”. Vạch kẻ đường phải được đọc trong tổng thể hệ thống báo hiệu tại vị trí giao thông đó. Khi có biển báo phân làn, biển chỉ hướng, ký hiệu trên mặt đường và vạch phân làn, người điều khiển phương tiện phải chấp hành đầy đủ các chỉ dẫn tương ứng, thay vì chỉ lựa chọn một dấu hiệu có lợi cho cách đi của mình. Luật cũng quy định thứ tự ưu tiên của hệ thống báo hiệu đường bộ, trong đó biển báo hiệu được ưu tiên trước vạch kẻ đường.

Một ví dụ khác cho thấy tổ chức giao thông có thể được điều chỉnh linh hoạt theo từng thời điểm là đường Phạm Văn Đồng tại TP.HCM. Trước đây, để giảm ùn tắc vào giờ cao điểm, Sở GTVT TP.HCM từng cho phép xe hai bánh sử dụng một làn đường dành cho ô tô trên tuyến này trong những khung giờ nhất định. Theo phương án được công bố năm 2019, từ ngày 25/5/2019, xe hai bánh được phép lưu thông vào một làn ô tô ở phía sát dải phân cách phải trong các khung giờ 6-9h và 16-20h. Đây là giải pháp tổ chức giao thông nhằm phân bổ lại dòng phương tiện, giảm ùn ứ vào giờ cao điểm.

Điều đáng lưu ý là một phương án tổ chức giao thông có tính thời điểm rất dễ bị biến thành “thói quen giao thông” nếu người điều khiển phương tiện không chú ý đến biển báo và thời gian áp dụng. Việc từng được phép đi vào một làn đường không đồng nghĩa với việc phương tiện được sử dụng làn đó trong mọi thời điểm.

Nếu tại một tuyến đường, biển báo hoặc phương án tổ chức giao thông quy định phương tiện chỉ được sử dụng một làn nhất định trong khoảng thời gian cụ thể, người điều khiển phương tiện phải tuân thủ đúng phạm vi và thời gian đó. Ngoài thời gian được phép, việc tiếp tục lưu thông vào làn đường dành cho loại phương tiện khác có thể trở thành hành vi đi không đúng làn đường quy định. Vì vậy, lý do “vẫn thấy nhiều xe khác đi như vậy” không thể thay thế cho nghĩa vụ chấp hành báo hiệu giao thông.

“Lách luật” không làm thay đổi bản chất hành vi

Trên tuyến Mỹ Phước – Tân Vạn, qua nhiều ngày ghi nhận, phóng viên nhận thấy tình trạng một số ô tô bật tín hiệu báo rẽ phải rồi di chuyển vào làn dành cho xe máy. Trong khi làn đường dành cho ô tô thường xảy ra ùn ứ, một số tài xế có xu hướng tận dụng tín hiệu chuyển hướng để đưa xe sang làn bên cạnh nhằm di chuyển nhanh hơn. Đáng chú ý, tại những đoạn giữa hai làn có vạch kẻ liền, các phương tiện này vẫn di chuyển trong làn xe máy một quãng đường khá dài.

Qua khu vực ùn tắc hoặc đến gần nút giao có đèn tín hiệu, thay vì thực hiện việc rẽ phải như tín hiệu đã phát ra, một số ô tô lại tiếp tục đi thẳng, sau đó chuyển trở lại làn dành cho ô tô và tiếp tục hành trình.

Theo Điều 13 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ, trên đường có nhiều làn xe cùng chiều được phân biệt bằng vạch kẻ phân làn, người điều khiển phương tiện phải cho xe đi trong một làn và chỉ được chuyển làn tại những nơi cho phép; mỗi lần chỉ được chuyển sang một làn liền kề, đồng thời phải có tín hiệu báo trước và bảo đảm khoảng cách an toàn. Đặc biệt, trên làn đường dành riêng cho một loại phương tiện hoặc một nhóm loại phương tiện, phương tiện khác không được đi vào.

Trong khi đó, tín hiệu báo hướng rẽ không phải là “tấm vé” cho phép phương tiện tùy ý chuyển sang một làn đường khác. Điều 15 của Luật quy định, trước khi chuyển hướng, người điều khiển phương tiện phải quan sát, bảo đảm khoảng cách an toàn, giảm tốc độ và có tín hiệu báo hướng rẽ; đồng thời phải chuyển dần sang làn gần nhất với hướng rẽ. Như vậy, tín hiệu báo rẽ phải phải gắn với ý định và hành động chuyển hướng thực tế, chứ không thể được sử dụng đơn thuần như một cách để hợp thức hóa việc đi vào làn đường không dành cho phương tiện của mình.

Qua ghi nhận trên tuyến Mỹ Phước – Tân Vạn, việc một số ô tô đi vào làn xe máy trong thời gian dài không chỉ làm sai lệch mục đích của tín hiệu báo hướng mà còn thu hẹp không gian lưu thông vốn được tổ chức cho xe hai bánh. Với những phương tiện có kích thước lớn như xe tải, xe đầu kéo, container, việc chiếm dụng làn xe máy càng tạo áp lực và nguy cơ mất an toàn cho người đi xe máy. Trong nhiều trường hợp, người đi xe máy gần như không có lựa chọn an toàn để vượt qua mà phải giảm tốc độ, chờ phương tiện lớn di chuyển hoặc tránh sang khu vực khác nếu điều kiện cho phép.

Đây là điểm cần nhìn nhận từ góc độ văn hóa giao thông: ùn tắc có thể khiến người điều khiển phương tiện sốt ruột, nhưng ùn tắc không làm thay đổi quy định về làn đường. Việc bật tín hiệu báo rẽ cũng không làm thay đổi bản chất của hành vi nếu phương tiện thực tế không chuyển hướng mà chỉ sử dụng tín hiệu để đi vào một làn đường khác. Tín hiệu giao thông được đặt ra để thông báo ý định điều khiển phương tiện cho những người cùng tham gia giao thông, không phải để tạo ra một ngoại lệ cho người sử dụng nó.

Một dạng “du di” khác cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc là việc một số phương tiện thuộc diện hạn chế lưu thông theo khung giờ nhưng vẫn chạy trước thời điểm được phép vài phút, thậm chí hàng chục phút, với suy nghĩ “sắp hết giờ cấm rồi”.

Tuy nhiên, nếu cơ quan có thẩm quyền quy định một loại phương tiện chỉ được lưu thông trở lại từ một thời điểm nhất định, thì trước thời điểm đó, quy định hạn chế vẫn còn hiệu lực. Việc “chỉ sớm vài phút” không làm thay đổi thời điểm bắt đầu được phép lưu thông và cũng không thể được xem là một ngoại lệ nếu không có quy định cho phép.

Ở góc độ tổ chức giao thông, những quy định về hạn chế phương tiện theo thời gian được xây dựng nhằm phân bổ dòng xe, giảm xung đột và hạn chế ùn tắc trong những khoảng thời gian nhất định. Nếu mỗi người tự cho phép mình vi phạm sớm vài phút với lý do “gần hết giờ”, hiệu quả của cả phương án tổ chức giao thông sẽ bị suy giảm.

Một phương tiện chạy trước vài phút có thể chưa tạo ra hậu quả rõ ràng. Nhưng nếu hàng trăm phương tiện cùng lựa chọn cách ứng xử đó, khoảng thời gian hạn chế được quy định trên thực tế sẽ bị thu hẹp theo chính sự tùy tiện của người tham gia giao thông. Khi ấy, vấn đề không còn nằm ở vài phút chênh lệch, mà là ở cách mỗi người nhìn nhận và tuân thủ pháp luật.

Văn hóa giao thông, vì thế, không chỉ thể hiện ở việc tránh những lỗi có thể bị xử phạt. Đó còn là khả năng tôn trọng giới hạn mà pháp luật và tổ chức giao thông đã đặt ra, ngay cả khi người điều khiển phương tiện cho rằng mình chỉ “vi phạm một chút” và chưa gây ra hậu quả trước mắt.

Vi phạm làn đường: Chế tài không còn nhẹ

Trao đổi với phóng viên, Luật sư Trần Minh Hùng – Trưởng Văn phòng Luật sư Gia Đình, Đoàn Luật sư TP.HCM cho rằng, để xác định quyền lưu thông của phương tiện, người điều khiển cần căn cứ vào hệ thống báo hiệu và tổ chức giao thông tại từng vị trí, gồm biển báo, vạch kẻ đường, tín hiệu giao thông và các chỉ dẫn liên quan; không nên suy diễn quyền đi của mình từ thói quen hoặc cách di chuyển của những phương tiện khác.

Theo Luật sư Trần Minh Hùng, chế tài đối với các hành vi vi phạm quy tắc giao thông đường bộ hiện đã được quy định theo hướng nghiêm hơn. Nghị định 168/2024/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/1/2025, quy định xử phạt vi phạm hành chính về trật tự, an toàn giao thông đường bộ, đồng thời áp dụng cơ chế trừ điểm, phục hồi điểm giấy phép lái xe.

Đối với người điều khiển ô tô, hành vi không đi bên phải theo chiều đi của mình, đi không đúng phần đường hoặc làn đường quy định bị phạt tiền từ 4-6 triệu đồng và bị trừ 2 điểm giấy phép lái xe theo điểm b khoản 5 và điểm a khoản 16 Điều 6 Nghị định 168/2024/NĐ-CP. Trường hợp hành vi không đi đúng phần đường, làn đường gây tai nạn giao thông, mức phạt tăng lên 20-22 triệu đồng và người điều khiển bị trừ 10 điểm giấy phép lái xe theo các quy định tương ứng tại Điều 6.

Những quy định này cho thấy hành vi đi sai làn không còn được nhìn nhận đơn thuần như một “lỗi kỹ thuật”. Trong điều kiện giao thông mật độ cao, đặc biệt tại những tuyến đường có làn được tổ chức riêng cho xe máy, việc một ô tô đi vào làn không dành cho mình có thể tạo ra xung đột trực tiếp với các phương tiện khác, làm gia tăng nguy cơ va chạm và hậu quả nghiêm trọng khi xảy ra tai nạn.

Đáng chú ý, từ ngày 15/8/2026, Nghị định 238/2026/NĐ-CP của Chính phủ đã có hiệu lực, sửa đổi, bổ sung một số quy định của Nghị định 168/2024/NĐ-CP. Do đó, khi xác định chế tài đối với một hành vi cụ thể, cần căn cứ đúng thời điểm hành vi xảy ra và quy định đang có hiệu lực tại thời điểm đó. Nghị định 238/2026/NĐ-CP cũng quy định về điều khoản chuyển tiếp đối với những hành vi xảy ra và kết thúc trước ngày nghị định có hiệu lực.

Theo Luật sư Trần Minh Hùng, mức phạt chỉ là một phần của câu chuyện. “Bên cạnh đó, văn hóa giao thông không thể chỉ được xây dựng bằng mức phạt cao. Pháp luật đặt ra giới hạn tối thiểu, còn văn hóa đòi hỏi người lái xe tự giác tuân thủ ngay cả khi không có cảnh sát giao thông đứng đó”, ông nhận định.

Từ góc độ này, một tài xế chuyên nghiệp không phải là người biết “chỗ nào ít bị phạt”, mà là người hiểu rõ mình được phép làm gì, không được phép làm gì và chủ động lựa chọn cách đi an toàn, đúng quy định. Việc chấp hành pháp luật về trật tự, an toàn giao thông không chỉ giúp hạn chế nguy cơ bị xử phạt mà quan trọng hơn là phòng ngừa tai nạn, bảo vệ tính mạng, sức khỏe của bản thân và những người cùng tham gia giao thông.

Trở lại với những tình huống được ghi nhận trên Quốc lộ 13, Phạm Văn Đồng hay Mỹ Phước – Tân Vạn, có thể thấy nhiều tranh cãi trong thực tế không hẳn bắt nguồn từ việc quy định pháp luật quá khó hiểu, mà từ cách một số người tham gia giao thông lựa chọn cách hiểu có lợi cho mình.

Vạch kẻ đường nét đứt không đồng nghĩa với việc mọi phương tiện đều có quyền sử dụng làn đường đó. Việc từng được phép sử dụng một làn đường ô tô trong một khung giờ nhất định cũng không đồng nghĩa với quyền lưu thông ở đó trong mọi thời điểm. Bật tín hiệu báo rẽ phải không làm phát sinh quyền đi vào một làn đường không dành cho phương tiện của mình nếu phương tiện thực tế không chuyển hướng theo quy định. Và lý do “chỉ còn vài phút nữa hết giờ cấm” cũng không thể trở thành căn cứ để tự cho phép mình lưu thông trước thời điểm được phép.

Cốt lõi của văn hóa giao thông, suy cho cùng, là hiểu đúng, chấp hành đúng và không tìm cách lách quy định. Khi mỗi người coi biển báo, vạch kẻ đường và các chỉ dẫn giao thông là những quy tắc phải tuân thủ thay vì những dấu hiệu có thể tùy tiện diễn giải, đường phố sẽ bớt đi những cuộc chen lấn, giành làn và tranh cãi.

Đi đúng luật không chỉ để tránh một biên bản xử phạt. Đó còn là cách mỗi người tự bảo vệ mình và tôn trọng sự an toàn của những người đang cùng chia sẻ một con đường.

Hồng Điệp – Phan Hải

Theo Tạp chí Môi trường Giao thông