Đề xuất quy định mức độ chế biến khoáng sản trước khi xuất khẩu

Đất hiếm phải đáp ứng yêu cầu chế biến sâu

Dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ đề xuất chỉ cho phép xuất khẩu đất hiếm sau chế biến sâu, thuộc danh mục quy định và đáp ứng tiêu chuẩn của Bộ Công Thương. Đây là bước đi nhằm nâng cao giá trị tài nguyên, thúc đẩy chế biến trong nước thay vì xuất khẩu khoáng sản ở dạng có giá trị gia tăng thấp.

Bộ Tư pháp đang thẩm định hồ sơ dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ ban hành Danh mục và mức độ chế biến của một số khoáng sản chiến lược, quan trọng có nguồn gốc khai thác trong nước được phép xuất khẩu. Dự thảo do Bộ Công Thương xây dựng, quy định danh mục và mức độ chế biến đối với 17 loại khoáng sản, trong đó có đất hiếm. Theo dự thảo, đất hiếm là trường hợp áp dụng cơ chế đặc thù. Sản phẩm đất hiếm chỉ được xuất khẩu khi thuộc danh mục quy định và đáp ứng tiêu chuẩn chế biến sâu theo hướng dẫn của Bộ Công Thương.

Các sản phẩm được đề xuất gồm oxit riêng rẽ của các nguyên tố đất hiếm, kim loại đất hiếm, hợp kim đất hiếm, bột hợp kim đất hiếm và nam châm vĩnh cửu đất hiếm. Như vậy, việc đáp ứng một mốc chế biến nhất định không đồng nghĩa mọi sản phẩm tiếp tục được chế biến sau đó đều đương nhiên đủ điều kiện xuất khẩu; riêng với đất hiếm, sản phẩm phải đáp ứng các yêu cầu cụ thể nêu trong dự thảo.

Cách tiếp cận này khác với nguyên tắc chung áp dụng cho nhiều loại khoáng sản khác. Theo đó, mức độ chế biến được quy định trong danh mục là mức tối thiểu; nếu một khoáng sản có nhiều hướng công nghệ, từng mức độ chế biến có thể được áp dụng độc lập, không bắt buộc phải lần lượt trải qua tất cả các công đoạn. Dự thảo cũng không đồng nghĩa toàn bộ 19 loại khoáng sản chiến lược, quan trọng được xác định trong danh mục giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đều được phép xuất khẩu. Danh mục dự kiến chỉ lựa chọn 17 loại khoáng sản và quy định cụ thể mức độ chế biến tương ứng.

Tăng giá trị tài nguyên, thúc đẩy chế biến trong nước

Việc xác lập ngưỡng chế biến trước khi xuất khẩu có ý nghĩa đối với định hướng phát triển ngành khai khoáng theo hướng nâng cao giá trị gia tăng. Thay vì chủ yếu khai thác và bán nguyên liệu, doanh nghiệp cần đầu tư công nghệ, nâng cao năng lực tuyển, tách, tinh chế và sản xuất các sản phẩm có giá trị cao hơn.

Với đất hiếm, yêu cầu này càng đáng chú ý bởi chuỗi giá trị không dừng ở khai thác quặng. Các công đoạn tách riêng từng nguyên tố, sản xuất oxit, kim loại, hợp kim và vật liệu từ đất hiếm đòi hỏi trình độ công nghệ và năng lực kiểm soát chất lượng khác nhau. Việc phát triển các công đoạn chế biến sâu có thể tạo điều kiện để nâng cao giá trị tài nguyên và từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng công nghiệp.

Theo Quyết định số 4657/QĐ-UBND ngày 01/9/2026 của UBND TP Hà Nội, Công ty Cổ phần Tư vấn xây dựng và Công nghệ mỏ được phép thử nghiệm có kiểm soát dự án sản xuất tổng oxit đất hiếm hàm lượng trên 95% ở quy mô bán công nghiệp từ quặng đất hiếm của Việt Nam, với thời gian thử nghiệm 18 tháng. Đây là một trong những hoạt động cho thấy nỗ lực phát triển năng lực chế biến trong nước, dù việc thử nghiệm chưa đồng nghĩa đã hình thành năng lực sản xuất thương mại trên quy mô lớn.

Bên cạnh mục tiêu nâng cao giá trị tài nguyên, việc triển khai chính sách cần tính đến khả năng đáp ứng công nghệ, vốn đầu tư và thời gian chuyển đổi của doanh nghiệp. Bộ Công Thương dự kiến quy định chuyển tiếp theo thời điểm đăng ký tờ khai hải quan xuất khẩu, tạo căn cứ pháp lý thống nhất để thực hiện.

Theo dự thảo, quyết định về danh mục và mức độ chế biến sẽ xác định điều kiện quản lý mặt hàng, không thiết lập thêm thủ tục cấp phép hoặc cơ chế xin chấp thuận xuất khẩu riêng. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ các quy định pháp luật liên quan khi thực hiện xuất khẩu.

Việc hoàn thiện quy định vì vậy cần bảo đảm hai yêu cầu: nâng chuẩn chế biến để giữ lại nhiều giá trị hơn trong nước, đồng thời tạo cơ sở rõ ràng để doanh nghiệp chủ động đầu tư, tổ chức sản xuất và thực hiện nghĩa vụ pháp lý. Đây sẽ là yếu tố quan trọng để định hướng khai thác khoáng sản chiến lược gắn với phát triển công nghiệp chế biến, sử dụng tài nguyên hiệu quả và bền vững.