Đường sắt TP HCM - Cần Thơ: Bước tiến quan trọng trong hiện thực hóa tuyến giao thông chiến lược của Đồng bằng sông Cửu Long

Sau nhiều năm được đưa vào quy hoạch nhưng chưa thể triển khai, dự án đường sắt TP HCM - Cần Thơ đang bước vào giai đoạn chuẩn bị đầu tư quan trọng. Bộ Xây dựng vừa yêu cầu Ban Quản lý dự án Mỹ Thuận và đơn vị tư vấn khẩn trương hoàn thiện báo cáo nghiên cứu tiền khả thi trong tháng 7/2026 để trình cấp có thẩm quyền xem xét.

Đây được xem là một trong những dự án hạ tầng giao thông có ý nghĩa chiến lược đối với khu vực phía Nam, đặc biệt là vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), nơi lâu nay vẫn thiếu vắng hệ thống đường sắt hiện đại kết nối với trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước.

Tuyến đường sắt TP HCM - Cần Thơ được kỳ vọng không chỉ tạo ra một phương thức vận tải mới mà còn góp phần tái cấu trúc hệ thống logistics, thúc đẩy liên kết vùng và hình thành các động lực tăng trưởng mới cho toàn khu vực.

Trong bối cảnh mạng lưới cao tốc đang được đầu tư mạnh mẽ, sự xuất hiện của tuyến đường sắt này sẽ giúp hoàn thiện hệ thống giao thông đa phương thức, giảm phụ thuộc vào vận tải đường bộ và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế vùng.

Theo kết quả nghiên cứu tiền khả thi do Ban Quản lý dự án Mỹ Thuận và liên danh tư vấn thực hiện, tuyến đường sắt có tổng chiều dài khoảng 175,2 km. Điểm đầu dự kiến đặt tại ga An Bình thuộc khu vực Dĩ An, TP HCM và điểm cuối tại ga Cần Thơ thuộc phường Hưng Phú, TP.Cần Thơ.

Tuyến đi qua 5 địa phương gồm TP HCM, Tây Ninh, Đồng Tháp, Vĩnh Long và Cần Thơ, kết nối trực tiếp trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước với đô thị trung tâm của vùng ĐBSCL.

Dự án được thiết kế theo mô hình đường sắt điện khí hóa hiện đại, sử dụng khổ đường tiêu chuẩn 1.435 mm, phù hợp với xu hướng phát triển đường sắt quốc tế. Tuyến sẽ phục vụ đồng thời vận tải hành khách và hàng hóa, góp phần đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng tăng cũng như vận chuyển khối lượng lớn nông sản, hàng hóa công nghiệp từ miền Tây đến các trung tâm tiêu thụ và xuất khẩu.

Trong giai đoạn đầu, dự án được đề xuất đầu tư theo hình thức đường đơn với tốc độ thiết kế tối đa 160 km/h. Toàn tuyến sẽ có 12 nhà ga và 3 khu depot đặt tại An Bình, Tân Kiên và Cần Thơ.

Sơ đồ hướng tuyến đường sắt TP HCM - Cần Thơ 

Theo đánh giá của đơn vị tư vấn, phương án đầu tư đường đơn là phù hợp với nhu cầu vận tải dự báo trong nhiều năm tới. Nếu triển khai đường đôi ngay từ đầu, tổng mức đầu tư có thể tăng thêm gần 16.000 tỷ đồng. Vì vậy, việc phân kỳ đầu tư được xem là giải pháp hợp lý nhằm cân đối nguồn lực tài chính nhưng vẫn bảo đảm khả năng mở rộng trong tương lai khi nhu cầu vận tải tăng cao.

Một trong những nội dung quan trọng nhất của dự án là phương án vượt sông Hậu, được xem là hạng mục kỹ thuật phức tạp nhất trên toàn tuyến. Công trình vượt sông có chiều dài khoảng 4,7 km và hiện đang được nghiên cứu theo hai phương án khác nhau.

Phương án thứ nhất, cũng là phương án được ưu tiên, là xây dựng tuyến đường sắt đi chung với cầu đường bộ tại vị trí vượt sông Hậu.

Theo tính toán sơ bộ, tổng mức đầu tư của toàn dự án theo phương án này khoảng 171.300 tỷ đồng, tương đương 6,47 tỷ USD. Phương án thứ hai là xây dựng cầu đường sắt độc lập tách biệt hoàn toàn với cầu đường bộ. Khi đó, tổng mức đầu tư sẽ tăng lên khoảng 175.110 tỷ đồng, tương đương 6,61 tỷ USD.

Khoảng chênh lệch gần 4.000 tỷ đồng khiến phương án đi chung cầu được đánh giá có lợi thế rõ rệt về mặt kinh tế. Ngoài việc tiết kiệm chi phí đầu tư, giải pháp này còn giúp giảm khối lượng xây dựng mới, hạn chế tác động đến môi trường và rút ngắn thời gian triển khai. Tuy nhiên, do đây là công trình có quy mô lớn, nằm trong khu vực địa chất yếu đặc trưng của ĐBSCL, các cơ quan chuyên môn vẫn cần tiếp tục đánh giá kỹ lưỡng về yếu tố kỹ thuật, khả năng khai thác lâu dài cũng như bảo đảm an toàn vận hành.

Tại các cuộc họp gần đây, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Bùi Xuân Dũng nhấn mạnh rằng công tác chuẩn bị đầu tư phải được thực hiện hết sức thận trọng và khoa học. Dự án không chỉ có quy mô vốn đầu tư rất lớn mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến định hướng phát triển kinh tế - xã hội của toàn vùng ĐBSCL trong nhiều thập niên tới. Do đó, báo cáo nghiên cứu tiền khả thi cần bổ sung đầy đủ cơ sở pháp lý, cơ sở chính trị, các số liệu khảo sát và những luận cứ khoa học nhằm chứng minh sự cần thiết cũng như hiệu quả đầu tư của dự án.

Một trong những yêu cầu quan trọng được Bộ Xây dựng đặt ra là phải làm rõ dự báo nhu cầu vận tải trên hành lang TP HCM - Cần Thơ. Hiện nay, vận tải đường bộ và đường thủy vẫn đang chiếm ưu thế tuyệt đối tại khu vực miền Tây Nam Bộ. Vì vậy, đơn vị tư vấn phải chứng minh được sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh của vận tải đường sắt đối với cả hành khách lẫn hàng hóa.

 Các cơ quan chuyên ngành như Cục Đường bộ Việt Nam, Cục Hàng hải và Đường thủy nội địa Việt Nam cùng Tổng công ty Đường sắt Việt Nam được yêu cầu phối hợp cung cấp số liệu thực tế để phục vụ công tác dự báo.

Bên cạnh chức năng vận tải, Bộ Xây dựng cũng yêu cầu nghiên cứu áp dụng mô hình phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD) dọc tuyến đường sắt. Đây là mô hình đang được nhiều quốc gia áp dụng nhằm khai thác hiệu quả quỹ đất xung quanh các nhà ga, tạo nguồn thu bổ sung cho dự án và thúc đẩy phát triển đô thị bền vững.

Theo định hướng này, khu vực lân cận 12 nhà ga sẽ được quy hoạch phát triển thành các trung tâm đô thị, thương mại, dịch vụ và logistics. Việc hình thành các cực phát triển mới dọc tuyến không chỉ giúp nâng cao hiệu quả đầu tư mà còn tạo động lực tăng trưởng cho các địa phương mà tuyến đường sắt đi qua.

Đối với ĐBSCL, nơi còn thiếu các trung tâm logistics quy mô lớn, mô hình TOD được kỳ vọng sẽ góp phần thay đổi cấu trúc phát triển kinh tế, tăng khả năng kết nối giữa các khu công nghiệp, vùng sản xuất nông nghiệp và hệ thống cảng biển.

Trong nhiều năm qua, hạ tầng giao thông vùng ĐBSCL đã có những bước chuyển mạnh mẽ với hàng loạt dự án cao tốc như TP HCM - Trung Lương, Trung Lương - Mỹ Thuận, Mỹ Thuận - Cần Thơ hay Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng.

Tuy nhiên, đường sắt vẫn là mắt xích còn thiếu trong hệ thống giao thông vùng. Sự ra đời của tuyến đường sắt TP HCM - Cần Thơ sẽ giúp hình thành mạng lưới vận tải đa phương thức hoàn chỉnh, giảm áp lực cho đường bộ, tiết kiệm chi phí logistics và nâng cao hiệu quả vận chuyển hàng hóa khối lượng lớn.

Đặc biệt, đối với một vùng kinh tế có thế mạnh về nông nghiệp và xuất khẩu như ĐBSCL, đường sắt sẽ tạo điều kiện thuận lợi để vận chuyển nông sản nhanh hơn, ổn định hơn và với chi phí thấp hơn. Điều này góp phần nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế.

Bộ Xây dựng cũng yêu cầu nghiên cứu đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư, kết hợp giữa đầu tư công và hình thức đối tác công tư (PPP) nhằm giảm áp lực cho ngân sách nhà nước. Đồng thời, các giải pháp xử lý nền đất yếu, phương án thi công và khả năng mở rộng trong tương lai cần được tính toán ngay từ giai đoạn thiết kế để bảo đảm hiệu quả lâu dài và tránh gián đoạn khai thác khi nâng cấp tuyến lên đường đôi.

Tuyến đường sắt TP HCM - Cần Thơ sẽ góp phần kết nối trực tiếp giữa TP HCM với trung tâm vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ảnh minh họa)

Với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 6 tỷ USD, quy mô trải dài qua nhiều địa phương và tác động sâu rộng đến phát triển vùng, tuyến đường sắt TP HCM - Cần Thơ được xem là một trong những dự án hạ tầng giao thông quan trọng nhất của khu vực phía Nam trong nhiều thập niên tới.

Việc đẩy nhanh hoàn thiện nghiên cứu tiền khả thi trong năm 2026 là bước đi quan trọng nhằm hiện thực hóa kỳ vọng về tuyến đường sắt đầu tiên kết nối trực tiếp TP HCM với trung tâm vùng Đồng bằng sông Cửu Long, mở ra không gian phát triển mới cho cả khu vực.