Giải pháp phát triển cảng biển gắn với bảo vệ môi trường và hệ sinh thái: Ứng dụng khoa học công nghệ - nền tảng cho cảng thông minh, cảng xanh

Tiếp nối bài viết "Xanh hóa cảng biển - Cơ hội và thách thức", để tìm hiểu rõ hơn về các giải pháp phát triển cảng biển gắn với bảo vệ môi trường và hệ sinh thái, phóng viên Tạp chí Môi trường Giao thông đã có cuộc phỏng vấn ông Lê Minh Đạo - Phó Cục trưởng Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam.

Phóng viên: Thưa ông, với hơn 3.260 km đường bờ biển, Việt Nam có nhiều lợi thế để phát triển hệ thống cảng biển, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Ông có thể chia sẻ về hiện trạng cũng như những thuận lợi, khó khăn trong phát triển cảng biển hiện nay?

Ông Lê Minh Đạo: Các Nghị Quyết số 09-NQ/TW ngày 09/02/2007 và Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Ban Chấp hành Trung ương đã xác định rõ vai trò của kinh tế biển, trong đó hàng hải là một lĩnh vực ưu tiên. Nhờ đó, ngành hàng hải Việt Nam những năm qua đã phát triển mạnh mẽ, đóng góp lớn vào nền kinh tế và hội nhập quốc tế.

Hiện nay, cảng biển Việt Nam được đầu tư phát triển theo quy hoạch tại 34 tỉnh, thành phố với trên 306 bến cảng, tổng chiều dài hơn 100km. Từ năm 2000 đến nay, sau mỗi thập kỷ, năng lực hạ tầng cảng biển tăng gần ba lần. Nhiều bến cảng lớn tại khu vực Cái Mép, Lạch Huyện, Cát Lái... đã được đầu tư hiện đại, ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến trong vận hành khai thác theo định hướng cảng thông minh, cảng xanh, tiếp nhận được tàu có tải trọng lớn nhất thế giới.

Năm 2024, hệ thống cảng biển Việt Nam thông qua 865 triệu tấn hàng hóa, trong đó lượng hàng container đạt 29,92 triệu Teu. Cảng biển đóng vai trò trung tâm trong chuỗi cung ứng logistics, thông qua tới 90% lượng hàng xuất nhập khẩu của cả nước, tạo động lực thu hút đầu tư tại các địa phương và các ngành, lĩnh vực có liên quan đến cảng biển và vận tải biển.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành quả, thuận lợi nêu trên, quá trình phát triển cảng biển chúng ta cũng đối mặt với nhiều thách thức như: ảnh hưởng từ các xung đột địa chính trị, rào cản thuế quan, dịch bệnh, lạm phát toàn cầu, cạnh tranh từ các nước có hệ thống cảng biển phát triển như Singapore, Malaysia, Thái Lan và đặc biệt là yêu cầu chuyển đổi xanh đòi hỏi nguồn lực đầu tư rất lớn.

Phóng viên: Bên cạnh việc phát triển, vấn đề môi trường đối với hệ thống cảng biển cũng được dư luận quan tâm. Vậy chúng ta cần có những giải pháp gì để phát triển cảng biển gắn với bảo vệ môi trường và hệ sinh thái, thưa ông?

Ông Lê Minh Đạo: Phát triển cảng biển gắn với trách nhiệm bảo vệ môi trường và gìn giữ hệ sinh thái biển là định hướng xuyên suốt của ngành hàng hải. Một số giải pháp đang được thực hiện gồm:

Xây dựng và hoàn thiện thể chế, chính sách: Bộ luật Hàng hải Việt Nam 2015 và các văn bản hướng dẫn đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng. Chúng tôi cũng đang rà soát, đề xuất sửa đổi các quy định để thúc đẩy chuyển đổi xanh trong ngành hàng hải, phù hợp với cam kết tại COP26.

Phát triển cảng biển theo mô hình cảng xanh - cảng thông minh: Trước hết, cần lồng ghép chặt chẽ các yêu cầu bảo vệ môi trường vào quy hoạch, đầu tư và vận hành cảng biển, trong đó ưu tiên áp dụng tiêu chuẩn cảng xanh, công nghệ sạch và thiết bị thân thiện môi trường. Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam cũng đã xây dựng và trình Bộ Giao thông vận tải (nay là Bộ Xây dựng) Đề án phát triển cảng xanh tại Việt Nam và đã được Bộ phê duyệt tại Quyết định số 2027/QĐ-BGTVT ngày 29/10/2020, theo đó, đã đề ra lộ trình, các nhiệm vụ và giải pháp để phát triển cảng biển theo xu hướng phát triển xanh và bền vững.

Chúng tôi đã xây dựng và ban hành tiêu chuẩn cơ sở TCCS 02:2022/CHHVN về tiêu chí cảng xanh (tại Quyết định số 1909/QĐ-CHHVN ngày 29/12/2022), hiện các cảng đang triển khai áp dụng thí điểm. Theo lộ trình thực hiện đến năm 2025, kết quả thí điểm này sẽ được đánh giá để tiếp tục xem xét mở rộng quy mô áp dụng trên toàn quốc.

Ứng dụng khoa học công nghệ: Triển khai ứng dụng công nghệ hiện đại và tự động hóa, đảm bảo tiêu chuẩn môi trường, tiết kiệm năng lượng và phát triển bền vững phù hợp với xu thế phát triển bền vững của ngành hàng hải thế giới. Thời gian qua, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đã đẩy mạnh số hóa thủ tục hành chính tại cảng biển, với 100% thủ tục tàu thuyền được xử lý qua hệ thống điện tử, góp phần minh bạch, tiết kiệm thời gian và chi phí, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu triển khai ứng dụng hệ thống giám sát tự động AIS/VTS, quản lý tàu thuyền trực tuyến, tích hợp dữ liệu khai thác theo thời gian thực… giúp nâng cao năng lực điều hành, đảm bảo an toàn hàng hải và giảm thiểu tác động môi trường. Đây là bước tiến quan trọng để hiện thực hóa lộ trình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh của ngành Hàng hải Việt Nam phù hợp với cam kết quốc tế và xu hướng phát triển bền vững.

Tuyên truyền, phổ biến: Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đã chủ động triển khai công tác tuyên truyền, phổ biến các chương trình, kế hoạch hành động của Chính phủ, Bộ Xây dựng và của Cục HHĐTVN về bảo vệ môi trường trong lĩnh vực hàng hải. Thông tin được truyền tải đến các doanh nghiệp cảng biển và vận tải biển nhằm nâng cao nhận thức, đồng thời giúp doanh nghiệp định hướng phương án đầu tư, kinh doanh phù hợp với lộ trình chuyển đổi xanh và các cam kết quốc tế của Việt Nam. Việc truyền thông kịp thời này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo sự đồng thuận, định hướng hành động và thúc đẩy thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững trong ngành.

Hợp tác quốc tế: Chúng tôi đã tham mưu gia nhập 25 công ước quốc tế và nghị định thư, ký kết 28 hiệp định vận tải biển và 34 thỏa thuận hàng hải với các nước, trong đó có các công ước môi trường trọng yếu như MARPOL, AFS, BWM... Ngoài ra, chúng tôi cũng đã chủ động đề xuất với Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO) và các đối tác hỗ trợ kỹ thuật, nâng cao năng lực chuyển đổi xanh, giảm phát thải khí nhà kính trong lĩnh vực hàng hải.

Phóng viên: Trước thực trạng trên, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đã có những đề xuất, kiến nghị gì để nâng cao năng lực toàn diện hệ thống cảng biển, góp phần phát triển kinh tế biển? 

Ông Lê Minh Đạo: Để góp phần thực hiện thành công chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển, đáp ứng nhu cầu phát triển đất nước, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đã tham mưu một số giải pháp nâng cao năng lực, hiệu quả hệ thống cảng biển:

(1) Xây dựng Quy hoạch phát triển hệ thống cảng biển Việt Nam thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến 2050 đảm bảo đủ năng lực thông qua 1,25 - 1,5 tỷ tấn hàng và 17,4 - 18,8 triệu lượt khách vào năm 2030. Đồng thời, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam cũng tham mưu xây dựng Quy hoạch tổng thể phát triển kết cấu hạ tầng đường thủy nội địa, Quy hoạch phát triển hệ thống cảng cạn vừa hoàn thiện kết cấu hạ tầng giao thông vừa định hướng kết nối đa phương thức, thúc đẩy vận tải thủy kết nối cảng biển với vùng hậu phương nhằm giảm phát thải và giảm chi phí logistics;

(2) Rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật, tạo môi trường đầu tư thuận lợi cho các doanh nghiệp. Điển hình vừa qua, Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam xây dựng trình cấp có thẩm quyền ban hành Nghị định 57/2024/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý hoạt động nạo vét trong vùng nước cảng biển và vùng nước đường thủy nội địa; Nghị định số 34/2025/NĐ-CP của Chính phủ Sửa đổi, bổ sung một số điều của các Nghị định trong lĩnh vực hàng hải đã góp phần tháo gỡ những điểm nghẽn trong đầu tư, khai thác cảng biển; phân cấp cho địa phương chủ động thu hút nguồn lực đầu tư nạo vét luồng hàng hải phục vụ khai thác cảng biển. Đồng thời, chúng tôi đang tham mưu rà soát, sửa đổi Bộ luật Hàng hải Việt Nam để tăng cường hơn nữa hiệu quả quản lý hoạt động hàng hải, trong đó có phát triển cảng biển.

(3) Cải cách, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong đầu tư, khai thác cảng biển. Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam đã và đang tham mưu cắt giảm các thủ tục hành chính, trong đó có các thủ tục giám sát đầu tư, khai thác cảng biển. Đồng thời, chúng tôi cũng đề xuất đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong công tác xây dựng quy hoạch, đầu tư, khai thác cảng biển phù hợp chủ trương của trung ương trong cải cách, xây dựng bộ máy hành chính tinh gọn, hiệu quả;

(4) Đẩy mạnh hợp tác quốc tế, trao đổi kinh nghiệm, ứng dụng những thành tựu khoa học công nghệ vào khai thác cảng biển phù hợp với xu thế chuyển đổi số, chuyển đổi xanh của quốc tế, nâng cao năng lực chiều sâu của hệ thống cảng biển, tăng sức cạnh tranh của cảng biển Việt Nam trên, hấp dẫn Nhà đầu tư và hãng tàu quốc tế.(5) Sử dụng hiệu quả nguồn vốn Nhà nước trong đầu tư hạ tầng công cộng cảng biển, tập trung vào các khu vực cảng biển có sức lan tỏa lớn, tạo sức hấp dẫn, động lực thu hút các nguồn vốn ngoài ngân sách đầu tư hạ tầng cảng biển theo quy hoạch.

Xin chân thành cảm ơn ông!

Theo Tạp chí Môi trường Giao thông